नेपाली राजनीतिको इतिहासमा केही यस्ता पात्रहरू हुन्छन्, जसको भौतिक उपस्थिति छोटो भए तापनि उनीहरूले छोडेर गएको वैचारिक पदचाप दशकौँसम्म अमिट रहन्छ। इतिहासको त्यस्तै एउटा ऊर्जावान् र क्रान्तिकारी नाम हो— जननेता मदन भण्डारी। वि.सं. २०५० जेठ ३ गते दासढुङ्गाको रहस्यमय जीप दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका भण्डारीको भौतिक शरीर हामीमाझ नरहेको तीन दशक भन्दा बढी भइसकेको छ। तर, आजको बदलिएको नेपाली राजनीतिको जग र खासगरी वामपन्थी आन्दोलनको वर्तमान स्वरूप उनकै विचारको जगमा उभिएको छ। त्यसैले त, समय जति घर्किँदै छ, मदन भण्डारीको सान्दर्भिकता र उनीमाथिको चर्चा उति नै चुलिँदै गएको छ।
मदन भण्डारी केवल एउटा पार्टीका महासचिव वा कुशल राजनीतिज्ञ मात्र थिएनन्; उनी उग्रता र जडतामा फसेको तत्कालीन कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिकरण गर्ने युगद्रष्टा थिए। विश्वभरि कम्युनिस्ट आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा पुगेको र सोभियत सङ्घको विघटन भइरहेको त्यो कठिन घडीमा उनले प्रतिपादन गरेको ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ (जबज) ले नेपाली वामपन्थी आन्दोलनलाई नयाँ जीवन दियो। कम्युनिस्टहरू पनि बन्दुकको नालबाट मात्र होइन, जनताको मत र बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको शान्तिपूर्ण बाटोबाटै सत्तामा पुग्न सक्छन् र देशको रूपान्तरण गर्न सक्छन् भन्ने उनको प्रयोगात्मक विचार विश्वकै लागि एउटा मौलिक मार्गचित्र बन्यो। अमेरिकी अखबार द न्युयोर्क टाइम्सले उनलाई ‘नेपालमा कार्ल मार्क्स जीवित छन्’ भनी चित्रण गर्नु उनको अन्तर्राष्ट्रिय कदको प्रमाण थियो।
भण्डारीको चर्चा उनको प्रखर वक्तृत्वकला, तार्किक क्षमता र अदम्य साहसविना अपुरो रहन्छ। तत्कालीन समयमा राजतन्त्र र बाह्य हस्तक्षेपका विरुद्ध खुला मञ्चबाटै राजालाई “श्रीपेच फुकालेर चुनाव लड्न” दिएको चुनौती होस् या राष्ट्रिय स्वाधीनताका पक्षमा लिएको दृढ अडान, उनले नेपाली जनतालाई आफ्नो हक र अधिकारका लागि शिर ठाडो पारेर बोल्न सिकाए। वि.सं. २०४८ को निर्वाचनमा तत्कालीन बहालवाला प्रधानमन्त्रीलाई पराजित गर्दै संसद्‌मा प्रतिपक्षको नेताका रूपमा उनले निर्वाह गरेको भूमिका आजका राजनीतिक दल र नेताहरूका लागि संसदीय मर्यादाको उत्कृष्ट पाठशाला हो।
तर, आज मदन भण्डारीको संस्मरण गरिरहँदा एउटा गम्भीर आत्मसमीक्षाको खाँचो छ। भण्डारीले भनेका थिए— “व्यवस्था बदलिएर मात्र पुग्दैन, जनताको आर्थिक र सामाजिक अवस्था बदलाइनुपर्छ।” आज देशमा गणतन्त्र छ, संघीयता छ र उनीकै विचारलाई मार्गदर्शन मान्ने दलहरू पटक-पटक सत्ताको बागडोर सम्हाल्न पुगेका छन्। विडम्बना, मदनले परिकल्पना गरेको ‘दलाल पूँजीवाद र नोकरशाहीतन्त्रको अन्त्य’ तथा ‘सुशासन र आर्थिक समृद्धि’ को सपना अझै पनि अधुरै छ। नेताहरूका कार्यकक्षमा मदन भण्डारीका तस्बिरहरू झुन्डिएका त छन्, तर उनका नीति, निष्ठा र सादगीपूर्ण जीवनशैलीलाई व्यवहारमा उतार्ने तत्परता कतै देखिँदैन। सत्ता र शक्तिको लुछाचुँडीमा रुमल्लिएको वर्तमान राजनीतिले मदनको विचारलाई केवल चुनावी नारामा सीमित गरेको भान हुन्छ।
अतः जननेता मदन भण्डारीप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली त्यतिबेला मात्र हुनेछ, जब उनको नाममा राजनीति गर्नेहरूले उनको विचारको मर्मलाई बुझ्नेछन्। सङ्कुचित गुटबन्दी, भ्रष्टाचार र सत्तामोह त्यागेर राष्ट्रियता, जनजीविका र समृद्धिको मूल बाटोमा हिँड्नु नै आजको राजनीतिको मुख्य कार्यभार हुनुपर्छ। मदन भण्डारी कुनै एउटा कालखण्डका नेता मात्र होइनन्, उनी नेपाली राजनीतिलाई सही दिशा दिने एउटा जीवित विचार हुन्। विचार कहिल्यै मर्दैन र मर्दैनन् विचारका प्रणेताहरू। जननेता मदन भण्डारीप्रति भावपूर्ण श्रद्धासुमन!