विचार

आजको २१ औँ शताब्दीमा राजनीति केवल आमसभा, पर्चा-पम्प्लेट र चुनावी भाषणमा मात्र सीमित रहेन। मानिसको हात-हातमा पुगेको स्मार्टफोन र त्यसभित्रका सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, टिकटक, युट्युब, एक्स) नै आधुनिक राजनीतिको मुख्य क्रिडास्थल बनेका छन्। तर, बाहिरबाट हेर्दा नितान्त प्रविधिको प्रयोग र मनोरञ्जनजस्तो देखिने यी माध्यमहरूको पृष्ठभूमिमा एउटा डरलाग्दो खेल चलिरहेको छ, जसलाई प्राविधिक भाषामा ‘अल्गोरिदम म्यानिपुलेसन’ (Algorithm Manipulation) वा ‘डिजिटल सूचना युद्ध’ (Information Warfare) भनिन्छ।

साधारण शब्दमा बुझ्दा, अल्गोरिदम भनेको सामाजिक सञ्जाल सञ्चालन गर्ने कम्प्युटर प्रणाली वा गणितीय नियम हो। यसको मूल उद्देश्य प्रयोगकर्ताको रुचि पत्ता लगाएर उसलाई सकेसम्म धेरै समय स्क्रिनमा भुलाइराख्नु हुन्छ। तर, आधुनिक राजनीतिमा यो प्राविधिक नियमलाई नियतवश हेरफेर र दुरुपयोग गरेर नागरिकको सोच्ने, बुझ्ने र राजनीतिक निर्णय लिने क्षमतालाई नै नियन्त्रण (Manipulate) गर्न थालिएको छ।

कसरी हुन्छ सोझा नागरिकमाथि प्राविधिक आक्रमण?

अल्गोरिदम म्यानिपुलेसनको पहिलो र मुख्य हतियार हो— ‘फेक अकाउन्ट’ र ‘बोट्स (Bots)’ को प्रयोग। राजनीतिक दलका संगठित साइबर टोली (IT Cells) हरूले हजारौँ नक्कली अकाउन्टहरू सिर्जना गर्छन्। जब कुनै नेता वा दलले पोस्ट वा भिडियो हाल्छ, यी नक्कली अकाउन्टहरूले पहिलो १० देखि ३० मिनेटमै हजारौँ लाइक, सेयर र कमेन्टको बाढी ल्याउँछन्। सामाजिक सञ्जालको अल्गोरिदमले यो कृत्रिम चलाखीलाई चिन्न सक्दैन र त्यस सामाग्रीलाई ‘अत्यन्तै लोकप्रिय र महत्त्वपूर्ण’ ठानेर सर्वसाधारण नागरिकको मोबाइलमा जबरजस्ती पुर्‍याइदिन्छ।

दोस्रो खतरा भनेको ‘आक्रोश र घृणाको व्यापार’ हो। अध्ययनहरूले के देखाएका छन् भने, मानिसहरूले सकारात्मक वा तथ्यपरक समाचारभन्दा आक्रोश, गालीगलौज, र सनसनीपूर्ण विषयमा बढी प्रतिक्रिया दिन्छन्। अल्गोरिदमले यस्तै ‘अङ्ग्रेजीमा आउटरेज’ अर्थात् आक्रोश पैदा गर्ने सामाग्रीलाई स्वतः भाइरल बनाउँछ। नतिजास्वरूप, नीति र विकासका एजेन्डाभन्दा विरोधीलाई दिइने तुच्छ गाली, ट्रोल र भ्रामक सूचनाहरूले बजार पाउँछन्।

तेस्रो र सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष ‘इको चेम्बर’ (Echo Chamber) वा वैचारिक घेराबन्दी हो। यदि कुनै नागरिकले झुक्केर पनि कुनै एक राजनीतिक विचार वा नेताको भिडियो केही सेकेन्ड धेरै हेर्यो भने, अल्गोरिदमले उसलाई त्यस्तै प्रकृतिका भिडियोहरू मात्र निरन्तर देखाउन थाल्छ। यसले गर्दा उक्त व्यक्ति एउटा यस्तो अदृश्य पर्खालभित्र थुनिन्छ, जहाँ उसले आफ्नो मनपर्ने नेताको प्रशंसा मात्र सुन्छ र विरोधी पक्षका सही तर्क वा तथ्य देख्नै पाउँदैन। उसलाई लाग्छ— “सिङ्गो देश नै मेरो नेताको पछाडि छ!” यसरी नागरिकको स्वतन्त्र विवेकलाई एउटा निश्चित वैचारिक घेराभित्र कैद गरिन्छ।

लोकतन्त्र र समाजमा परेको गम्भीर असर

यस किसिमको प्राविधिक हेरफेरले आज हाम्रो समाज र लोकतान्त्रिक अभ्यासमा तीन वटा ठूला खतराहरू निम्त्याएको छ:

१. विचारधाराको अन्त्य र ‘पपुलिजम्’ को उदय: अबको राजनीति तथ्य, तथ्याङ्क, र घोषणापत्रका आधारमा होइन, ‘सस्तो लोकप्रियता’ र ‘भाइरल भिडियो’का आधारमा तय हुन थालेको छ। गम्भीर राजनीतिक बहसको ठाउँ मिम्स (Memes) र छोटा भिडियोहरूले लिएका छन्।

२. सामाजिक ध्रुवीकरण (Polarization): समाज स्पष्ट रूपमा दुई वा सोभन्दा बढी उग्र गुटहरूमा विभाजित हुँदैछ। मध्यमार्गी, सन्तुलित र विवेकपूर्ण विचार राख्ने मानिसहरूको आवाज यस डिजिटल कोलाहलमा दबिन पुगेको छ। एकापसमा सहिष्णुता र संवादको ढोका बन्द हुँदै गएको छ।

३. ‘कृत्रिम जनलहर’ को भ्रम: सीमित मानिसहरूले बोट्स र आईटी सेल प्रयोग गरेर सामाजिक सञ्जालमा ‘ट्रेन्डिङ’ गराएकै आधारमा कृत्रिम जनलहर (Astroturfing) सिर्जना गरिन्छ। सोझा मतदाताहरू यही प्रायोजित हावाको पछि लागेर आफ्नो अमूल्य मत दिन बाध्य हुन्छन्।

अबको बाटो: ‘डिजिटल साक्षरता’ र सचेत नागरिक

सामाजिक सञ्जाललाई पूरै बन्द गर्न सम्भव छैन र यो समाधान पनि होइन। तर, सूचना प्रविधिको यो ‘भर्चुअल युद्ध’बाट जोगिन नागरिक स्वयं सचेत हुनुपर्ने बेला आएको छ।

कुनै पनि भिडियो वा पोस्ट देख्नेबित्तिकै त्यसको पछाडि दगुर्नुअघि नागरिकले आफूलाई सोध्नुपर्छ— “के यो सूचना साँचो हो? वा मलाई आक्रोशित बनाएर कसैले आफ्नो राजनीतिक फाइदा उठाउन खोज्दैछ?” सामाजिक सञ्जालमा देखिने प्रत्येक ‘भाइरल’ विषय सत्य हुँदैनन् र धेरैजसो राजनीतिक सामाग्रीहरू अल्गोरिदमलाई झुक्याएर अगाडि ल्याइएका हुन्छन् भन्ने सत्यलाई आम नागरिकले बुझ्न जरुरी छ।

जबसम्म नागरिकमा तथ्य र भ्रामक प्रचार छुट्याउन सक्ने ‘डिजिटल साक्षरता’ (Digital Literacy) को विकास हुँदैन, तबसम्म निष्पक्ष निर्वाचन र स्वस्थ लोकतन्त्रको कल्पना केवल कागजी सिद्धान्तमा मात्र सीमित रहनेछ। अबको नागरिक केवल सूचनाको ‘उपभोक्ता’ मात्र होइन, सूचनाको ‘परीक्षक’ पनि बन्नैपर्छ।