नारी शक्ति, आत्मसम्मान र सामाजिक एकताको जीवन्त पर्व — विशेष विचार आलेख

— बि.पी. पौडेल

हरितालिका तीज नेपाली समाजमा विशेषगरी महिलाहरूले श्रद्धा, उत्साह र उमङ्गका साथ मनाउने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरोरूपमा जोडिएको तीज आज केवल व्रत र पूजाको पर्वमा सीमित छैन। समयको परिवर्तनसँगै यसको स्वरूप, अर्थ र सामाजिक सन्देश पनि विस्तार हुँदै गएको छ।

तीजलाई नेपाली महिलाको भावना, अनुभव, पीडा, खुसी, आकांक्षा र अधिकार अभिव्यक्त गर्ने एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक मञ्चका रूपमा समेत हेर्न सकिन्छ। त्यसैले तीजलाई केवल धार्मिक परम्पराको आँखाबाट मात्र होइन, सामाजिक तथा सांस्कृतिक परिवर्तनको दृष्टिकोणबाट पनि बुझ्न आवश्यक छ।

पौराणिक मान्यतासँग जोडिएको तीज

पौराणिक कथाअनुसार हिमालयपुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेको प्रसङ्गसँग हरितालिका तीज जोडिएको पाइन्छ। पार्वतीले आफ्नो इच्छाअनुसार जीवनसाथी रोज्न गरेको सङ्घर्ष र तपस्यालाई तीजको धार्मिक आधारका रूपमा लिइन्छ।

‘हरितालिका’ शब्दको आफ्नै पौराणिक अर्थ छ। पार्वतीलाई उनका सखीहरूले लुकाएर वनमा लगेको र त्यहीँ उनले कठोर तपस्या गरेको कथासँग यसको सम्बन्ध जोडिन्छ। यही धार्मिक विश्वासका आधारमा नेपाली हिन्दु महिलाहरूले शिव–पार्वतीको पूजा आराधना गर्दै आफ्नो दाम्पत्य जीवनको सुख, परिवारको समृद्धि तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वास राख्दै तीज मनाउँदै आएका छन्।

तर परम्पराको मूल भावना बुझ्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ—आफ्नो जीवन र भविष्यबारे निर्णय गर्ने नारीको इच्छा र दृढ सङ्कल्प। यस अर्थमा पार्वतीको कथा आजको पुस्ताका लागि पनि प्रतीकात्मक बन्न सक्छ।

तीज : महिलाको आवाज बोल्ने सांस्कृतिक मञ्च

परम्परागत नेपाली समाजमा महिलाहरूले आफ्ना भावना र समस्या खुलेर व्यक्त गर्ने अवसर सीमित थियो। त्यस्तो अवस्थामा तीजका गीत, भाका र नाच महिलाका लागि आफ्ना अनुभव अभिव्यक्त गर्ने माध्यम बने।

माइतीघरको सम्झना, विवाहपछिको जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक विभेद, दुःख–सुख र मनका भावनाहरू तीजका गीतमार्फत सार्वजनिक हुन्थे। कतिपय गीतमा महिलाले भोगेका अन्याय र पीडाको चित्रण हुन्थ्यो भने कतिपयमा प्रेम, खुसी र पारिवारिक आत्मीयता अभिव्यक्त हुन्थ्यो।

यसरी हेर्दा तीज केवल मनोरञ्जन होइन, लोकजीवनको मौखिक अभिलेख पनि हो। पुस्तौँदेखि महिलाका अनुभव, आवाज र सामाजिक परिवेशलाई बोकेर आएको तीज नेपाली लोकसंस्कृतिको महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो।

समयसँगै बदलिँदो तीज

आजको तीज हिजोको भन्दा धेरै फरक हुँदै गएको छ। सञ्चार प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल, सहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी र बदलिँदो जीवनशैलीले तीजको स्वरूपमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले सीमित परिवार र समुदायमा मनाइने तीज अहिले देश–विदेशमा समेत व्यापक रूपमा मनाइन्छ। विदेशमा रहेका नेपाली महिलाहरूले पनि तीजमार्फत आफ्नो भाषा, संस्कृति, पहिरन र परम्परासँगको सम्बन्ध कायम राखिरहेका छन्।

तीजका गीतमा पनि परिवर्तन आएको छ। परम्परागत पीडा र वेदनाका गीतसँगै आज महिला अधिकार, शिक्षा, आत्मनिर्भरता, सामाजिक न्याय, समानता र नेतृत्वका विषय समेटिन थालेका छन्। यो परिवर्तनलाई संस्कृतिको अन्त्यका रूपमा होइन, संस्कृतिको गतिशील रूपान्तरणका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

मौलिकता जोगाउनु आजको चुनौती

तीज आधुनिक बन्दै जानु सकारात्मक पक्ष हो। तर आधुनिकताको नाममा यसको मौलिकता हराउँदै जानु भने चिन्ताको विषय हो।अत्यधिक प्रदर्शन, अनावश्यक खर्च, महँगा पहिरन र खानपानमा प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालमा देखावटीपन तथा मौलिक तीज गीतको स्थानमा क्षणिक लोकप्रियताका लागि बनाइने सामग्रीले पर्वको सांस्कृतिक गहिराइ कमजोर पार्न सक्छ।

हामीले तीजलाई आधुनिक बनाउन सक्छौँ, तर मौलिकता त्यागेर होइन। नयाँ पुस्तालाई तीजको इतिहास, लोकभाका, परम्परा र सामाजिक सन्देशसँग जोड्दै आधुनिक चेतना र पुरानो सांस्कृतिक विरासतबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।

व्रतभन्दा महत्वपूर्ण चेतना

तीजको धार्मिक पक्षमा व्रत, पूजा र आराधनाको आफ्नै महत्व छ। तर आजको समाजमा तीजको अर्थलाई अझ व्यापक बनाउन आवश्यक छ। नारीको सम्मान केवल एउटा दिनको उत्सवमा सीमित हुनु हुँदैन। महिलाले शिक्षा पाउने अधिकार, आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउने अधिकार, सम्पत्तिमा समान अधिकार, हिंसाबाट मुक्त जीवन, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता र आत्मनिर्भर बन्ने अवसर पाउनु नै वास्तविक सम्मान हो।

त्यसैले तीजले एउटा प्रश्न पनि उठाउँछ—के हामीले महिलाको पूजा मात्र गरिरहेका छौँ कि उनीहरूको अधिकार र स्वतन्त्रताको पनि सम्मान गरिरहेका छौँ?

यदि तीजले हाम्रो समाजलाई महिलाप्रति अझ सम्मानजनक, समानतामूलक र न्यायपूर्ण बनाउन प्रेरित गर्छ भने त्यसको सांस्कृतिक सार अझ बलियो हुन्छ।

तीज र सामाजिक एकता

तीजले माइती र चेलीबीचको सम्बन्धलाई नजिक ल्याउने काम गर्छ। आफन्त, साथीभाइ र समुदायलाई जोड्ने माध्यम पनि तीज हो। सामूहिक रूपमा गीत गाउने, नाच्ने, भेटघाट गर्ने र सुख–दुःख साटासाट गर्ने संस्कारले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।

आज विभाजन, प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत व्यस्तता बढिरहेका बेला यस्ता सांस्कृतिक पर्वको सामाजिक महत्व अझ बढेको छ। तीजले हामीलाई सम्झाउँछ—संस्कृति केवल विगतको स्मृति होइन, वर्तमानलाई जोड्ने र भविष्यलाई दिशा दिने शक्ति पनि हो।

नयाँ पुस्ताको जिम्मेवारी

संस्कृति संरक्षणको जिम्मेवारी केवल ज्येष्ठ पुस्ताको होइन। नयाँ पुस्ताले तीजको मूल भावना बुझेर यसलाई सिर्जनात्मक रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। मौलिक तीज गीत संरक्षण गर्ने, पुराना भाका र नृत्यलाई अभिलेखीकरण गर्ने, स्थानीय संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिने, अनावश्यक खर्च र देखावटीपन घटाउने तथा तीजका माध्यमबाट सकारात्मक सामाजिक सन्देश प्रवाह गर्ने काममा युवापुस्ताको भूमिका महत्वपूर्ण छ। हामीले आफ्ना चाडपर्वलाई केवल रमाइलो गर्ने अवसरका रूपमा होइन, आफ्नो पहिचान र इतिहास बुझ्ने अवसरका रूपमा पनि लिनुपर्छ।

संस्कृति बाँच्यो भने पहिचान बाँच्छ

हरितालिका तीज एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन; यो नेपाली समाजको सांस्कृतिक स्मृति, नारी भावना, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक चेतनाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। परम्परालाई सम्मान गर्दै परिवर्तनलाई स्वीकार गर्नु आजको आवश्यकता हो। तीजमा पूजा होस्, व्रत होस्, गीत होस्, नृत्य होस्—तर त्यससँगै नारी सम्मान, समानता, आत्मनिर्भरता, सामाजिक न्याय र मौलिक संस्कृतिको संरक्षण पनि जोडिनुपर्छ। हामीले तीजलाई अझ सभ्य, समावेशी, सिर्जनात्मक र अर्थपूर्ण बनाउन सकेमा यो पर्व केवल वर्षमा एकपटक आउने उत्सव रहने छैन; यसले समाजलाई सकारात्मक परिवर्तनतर्फ डोऱ्याउने सांस्कृतिक अभियानको रूप लिन सक्छ।

नारीको सम्मान, समाजको अभियान;

मौलिक संस्कृति, हाम्रो पहिचान।

हरितालिका तीजको हार्दिक शुभकामना!

— बि.पी. पौडेल