काठमाडौँ ।

समय द्रुत गतिमा बदलिरहेको छ र यो बदलावको केन्द्रमा छ— आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI)। अहिले च्याटबोट र एआई तस्बिरहरूमा सीमित देखिएको यो प्रविधिले अबको ५ वर्षपछि अर्थात् सन् २०३१ सम्म नेपाललाई कस्तो बनाउला?

विश्वभर उपलब्ध विशाल डेटा, नेपाली अर्थतन्त्रको ट्रेन्ड र प्रविधिको विकासको गतिलाई एआई (AI) को लेन्सबाट हेर्दा नेपालको एउटा यस्तो चित्र निस्किन्छ, जो जति रोचक छ, त्यति नै डरलाग्दो पनि छ। एआई मोडेलहरूले प्रक्षेपण गरेको अबको ५ वर्षपछिको नेपालको रूप यस्तो देखिन्छ:

रोचक चित्र: डिजिटल नेपालको सुखद फड्को

एआईका अनुसार, आगामी ५ वर्षमा नेपालका केही क्षेत्रमा चामत्कारिक र सकारात्मक परिवर्तनहरू देखिनेछन्:

एआई शिक्षक र डाक्टर:

नेपालका विकट गाउँका सरकारी विद्यालयमा एआई रोबोट वा भर्चुअल शिक्षकले पढाउन थाल्नेछन्, जसले गर्दा दुर्गमका विद्यार्थीले पनि काठमाडौँकै स्तरको शिक्षा पाउनेछन्। स्वास्थ्य चौकीहरूमा एआई टुल्सको मद्दतले गम्भीर रोगहरूको प्रारम्भिक निदान गाउँमै सम्भव हुनेछ।

स्मार्ट सरकारी सेवा र शून्य भ्रष्टाचार:

मालपोत, यातायात र राहदानी विभाग जस्ता सरकारी कार्यालयमा मानिसको हस्तक्षेप घट्नेछ। एआई प्रणालीले सरकारी फाइलहरू सेकेन्डभरमा प्रोसेस गर्ने हुनाले लाइन बस्नुपर्ने झन्झट अन्त्य हुनेछ र घुसखोरी स्वतः नियन्त्रण हुनेछ।

कृषिमा क्रान्ति:

नेपाली किसानहरूले एआई एपमार्फत माटोको डिजिटल परीक्षण, मौसमको सटीक पूर्वानुमान र बालीमा लाग्ने रोगको पहिचान मोबाइलबाटै गर्नेछन्, जसले उत्पादन दोब्बर बनाउनेछ।

डरलाग्दो चित्र: रोजगारी संकट र सामाजिक जोखिम

तर, एआईले देखाएको अर्को पाटो भने निकै भयानक र चुनौतीपूर्ण छ, जसले नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशलाई ठूलो संकटमा पार्न सक्छ:

थ्रेटमा परम्परागत रोजगारी:

बैंकका धेरैजसो कर्मचारी, डाटा इन्ट्री अपरेटर, ग्राहक सेवा (Customer Service) का कर्मचारी, र कतिपय जुनियर भिडियो एडिटर तथा कन्टेन्ट राइटरहरूको जागिर एआईले खोस्नेछ। नेपालमा बेरोजगारीको दर अझै बढ्न सक्छ।

‘डीपफेक’ र साइबर अपराधको बाढी:

अबको ५ वर्षमा एआई यति शक्तिशाली हुनेछ कि कसैको पनि नक्कली भिडियो, आवाज वा तस्बिर (Deepfake) हुबहु बनाउन सकिन्छ। यसले गर्दा नेपालमा ठूला–ठूला बैंकिङ ठगी, राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक दङ्गा भड्किने खतरा उच्च रहनेछ।

रेमिट्यान्समा धक्का:

नेपालको अर्थतन्त्र धानिरहेको वैदेशिक रोजगारी (खाडी मुलुक र मलेसिया) मा धेरैजसो म्यानुअल कामहरू रोबोट र एआईले प्रतिस्थापन गर्नेछन्। यसले गर्दा नेपाली श्रमिकको माग घट्न गई देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो धक्का लाग्न सक्छ।

प्रविधि विज्ञहरूका अनुसार एआईले देखाएको यो चित्र काल्पनिक मात्र होइन, यो हाम्रो ढोकामा आइसकेको यथार्थ हो। नेपालले समयमै एआई सम्बन्धी राष्ट्रिय नीति, साइबर सुरक्षा कानुन र युवाहरूलाई एआई मैत्री सीप (AI Upskilling) सिकाउन सकेन भने नेपाल प्रविधिको ‘डिजिटल उपनिवेश’ बन्ने खतरा रहन्छ।

अबको ५ वर्षपछिको नेपाल प्रविधिको स्वर्ण युगमा प्रवेश गर्ने कि बेरोजगारी र साइबर अपराधको खाल्डोमा जाकिने भन्ने कुरा आज हाम्रा नीति निर्माताहरूले चाल्ने कदममा निर्भर गर्दछ। एआई एउटा यस्तो ऐना हो, जसले उज्यालो र अँध्यारो दुवै पाटो देखाएको छ— रोज्ने जिम्मा हाम्रै हो।