हाम्रो जीवनको आधार भोजन हो। भोजनले हाम्रो शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ, तर यसको प्रभाव शरीरमा मात्र सीमित रहँदैन। हामीले खाने भोजनले हाम्रो मन, विचार, भावना र व्यवहारमा समेत गहिरो प्रभाव पार्छ। त्यसैले पूर्वीय दर्शनमा भोजनलाई केवल पेट भर्ने वस्तुका रूपमा होइन, शरीर र चेतनालाई निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण तत्वका रूपमा हेरिएको छ।

हाम्रो शास्त्रमा भनिएको छ: आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः अर्थात् आहार शुद्ध भयो भने मन र चेतना शुद्ध हुन्छ, अनि चेतना शुद्ध भएपछि स्मृति, विचार र व्यवहार पनि शुद्ध बन्दै जान्छ। यसले भोजन र विचारबीचको गहिरो सम्बन्धलाई स्पष्ट गर्छ।

हामी जुन प्रकारको भोजन गर्छौँ, त्यसले हाम्रो शरीरको रासायनिक संरचना र ऊर्जा मात्र होइन, हाम्रो मानसिक अवस्थालाई पनि प्रभावित गर्छ। ताजा, प्राकृतिक, सन्तुलित र सात्त्विक भोजनले शरीरलाई हलुका, मनलाई शान्त र विचारलाई स्पष्ट बनाउन सहयोग गर्छ। यसको विपरीत अत्यधिक तैलीय, अस्वस्थ, बासी वा असन्तुलित भोजनले शरीरमा मात्र होइन, मन र व्यवहारमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

भगवद्गीताले भोजनलाई तीन प्रकारमा विभाजन गरेको छ: सात्त्विक, राजसिक र तामसिक। सात्त्विक भोजनले आयु, स्वास्थ्य, बल, सुख र सन्तोष बढाउँछ। राजसिक भोजनले उत्तेजना र अस्थिरता बढाउन सक्छ भने तामसिक भोजनले आलस्य, जडता र नकारात्मक प्रवृत्तिलाई बढावा दिन सक्छ। यसलाई केवल धार्मिक दृष्टिकोणबाट मात्र होइन, आधुनिक जीवनशैली र स्वास्थ्यको दृष्टिले पनि बुझ्न सकिन्छ।

भोजनको शुद्धता भनेको केवल हामीले के खायौँ भन्ने प्रश्न मात्र होइन। कसरी खायौँ, कुन मनस्थितिमा खायौँ र कस्तो भावनाले तयार गरिएको भोजन खायौँ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। क्रोध, तनाव र अशान्त मनले ग्रहण गरिएको भोजन र शान्त, कृतज्ञ र सकारात्मक भावनाले ग्रहण गरिएको भोजनबीचको अनुभव फरक हुन सक्छ। त्यसैले भोजन गर्दा मन शान्त राख्ने, कृतज्ञ हुने र सचेत भएर खाने परम्परा हाम्रो संस्कृतिमा विकसित भएको थियो।

अन्न केवल शरीर निर्माण गर्ने पदार्थ मात्र होइन, जीवन धान्ने शक्ति हो। त्यसैले हाम्रा पूर्वजहरूले भोजनलाई सम्मान गर्न, अन्नको अपमान नगर्न र भोजनलाई प्रसादको भावले ग्रहण गर्न सिकाए। जस्तो भोजन, त्यस्तै शरीर; र जस्तो शरीर तथा मन, त्यस्तै विचार र व्यवहार। यस अर्थमा भोजन र विचारबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको छ।

तर यसको अर्थ मानिसले आफूले खाने प्रत्येक भोजनका आधारमा आफ्नो चरित्र वा विचारलाई कठोर रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ भन्ने होइन। जीवनमा सन्तुलन आवश्यक छ। भोजनलाई डर वा अपराधबोधको विषय होइन, सचेतना र स्वास्थ्यको विषय बनाउनुपर्छ। हामीले खाने भोजन प्राकृतिक, सन्तुलित र शरीरलाई आवश्यक पर्ने किसिमको हुनुपर्छ। साथै, भोजनसँगै विचार, संगत, वातावरण र जीवनशैलीले पनि हाम्रो चेतनालाई निर्माण गर्छन्।

शास्त्रीय मान्यता अनुसार भोजनसँग जोडिएको प्रेम र सकारात्मक ऊर्जा

भोजन केवल अन्न, तरकारी, मसला र पानीको मिश्रण मात्र होइन। भोजन तयार गर्ने व्यक्तिको भावना, मनोभाव र चेतनाले पनि त्यसमा एउटा सूक्ष्म प्रभाव छोड्छ भन्ने मान्यता हाम्रो पूर्वीय संस्कृतिमा प्राचीनकालदेखि रहँदै आएको छ। त्यसैले हाम्रा परम्पराहरूमा भोजन पकाउने कार्यलाई केवल घरायसी कामका रूपमा होइन, प्रेम, सेवा र जिम्मेवारीसँग जोडिएको पवित्र कर्मका रूपमा हेरिएको पाइन्छ।

एउटी आमाले आफ्ना सन्तानका लागि प्रेम, ममता र आशीर्वादको भावनाले पकाएको भोजनमा केवल स्वाद मात्र हुँदैन, त्यसमा उनको स्नेह पनि मिसिएको हुन्छ। त्यस्तै, श्रीमतीले आफ्नो परिवारका लागि प्रेम र समर्पणका साथ तयार गरेको भोजन होस् वा परिवारका कुनै सदस्यले आत्मीयताका साथ बनाएको भोजन, त्यसलाई ग्रहण गर्दा मानिसले केवल शरीरका लागि आवश्यक पोषण मात्र प्राप्त गर्दैन, भावनात्मक रूपमा पनि आत्मीयता, सुरक्षा र अपनत्वको अनुभूति गर्न सक्छ।

हाम्रो शास्त्रीय मान्यताअनुसार भोजन तयार गर्ने व्यक्तिको मनोभाव पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। शान्त, प्रेमपूर्ण र करुणामय मनले तयार गरिएको भोजनमा सकारात्मक भावको प्रभाव पर्न सक्छ भने क्रोध, तनाव, घृणा वा अत्यधिक अशान्त मनस्थितिमा तयार गरिएको भोजनले त्यसको विपरीत प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यही कारणले हाम्रा परम्पराहरूमा भोजन पकाउने व्यक्तिको मन शान्त, स्वच्छ र सकारात्मक हुनुपर्ने कुरालाई महत्व दिइन्थ्यो।

हाम्रो दर्शनमा भोजनलाई केवल शरीर धान्ने पदार्थका रूपमा मात्र हेरिएको छैन। भोजनलाई ‘अन्न’ भनिएको छ र अन्नलाई जीवनको आधार मानिएको छ।  उपनिषद् परम्परामा भनिएको छ: अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्। अर्थात् अन्न नै ब्रह्म हो भनेर जान्नुपर्छ। यस दृष्टिकोणमा भोजन तयार गर्नु र ग्रहण गर्नु दुवै पवित्र कर्म हुन्। त्यसैले भोजनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, भोजन बनाउने व्यक्तिप्रति सम्मान राख्ने र शान्त मनले भोजन ग्रहण गर्ने परम्परा हाम्रो संस्कृतिमा विकसित भएको हो।

हामीले दैनिक जीवनमा पनि यसको प्रभाव अनुभव गर्न सक्छौँ। आमाको हातको खाना किन विशेष लाग्छ? घरमा आफ्ना प्रियजनले प्रेमपूर्वक बनाएको सामान्य भोजन पनि किन बाहिरको महँगो भोजनभन्दा आत्मीय र स्वादिलो लाग्न सक्छ? यसको कारण केवल स्वाद वा परिकारको गुणस्तर मात्र होइन। त्यसमा मिसिएको अपनत्व, माया, सेवा र सम्बन्धको भावनाले पनि भोजनलाई विशेष बनाउँछ।

यसको अर्थ भोजनमा कुनै रहस्यमय शक्ति अनिवार्य रूपमा स्थानान्तरण हुन्छ भन्ने वैज्ञानिक दाबी होइन। तर भोजन तयार गर्ने व्यक्तिको भावना, व्यवहार र वातावरणले भोजन गर्ने व्यक्तिको मानसिक अवस्था, अनुभव र सम्बन्धमा प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने कुरा मानवीय अनुभवबाट स्पष्ट देखिन्छ। प्रेमपूर्वक बनाइएको भोजनले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा जोड्न सक्छ, परिवारमा आत्मीयता बढाउन सक्छ र भोजनलाई केवल खाने क्रियाबाट प्रेम र सम्बन्धको अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

त्यसैले भोजनको शुद्धता केवल त्यसमा प्रयोग गरिएका सामग्रीबाट मात्र निर्धारण हुँदैन। भोजनको शुद्धता सामग्रीमा हुन्छ, तर त्यसको आत्मीयता भावनामा हुन्छ। अन्नले शरीरलाई पोषण दिन्छ, तर प्रेम, करुणा र अपनत्वले त्यस भोजनलाई मनसँग जोड्छ।

नेपालमा अप्सानी हाल्ने चलन

नेपालमा अप्सानी हाल्ने चलन हिन्दू धर्म र नेपाली संस्कृतिसँग सम्बन्धित एउटा प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हो। भोजन गर्नुअघि आफ्नो थालको अन्नबाट थोरै अंश छुट्याई पानीसँगै पृथ्वीमा अर्पण गर्ने कार्यलाई सामान्यतया अप्सानी हाल्नु भनिन्छ। यो कार्य देवता, पितृ, प्रकृति तथा सम्पूर्ण जीवजन्तुप्रति सम्मान, कृतज्ञता र श्रद्धा व्यक्त गर्ने प्रतीकका रूपमा गरिन्छ।

हिन्दू मान्यताअनुसार अन्नलाई ‘अन्नं ब्रह्म’ अर्थात् अन्न नै ब्रह्म हो भन्ने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले भोजन गर्नुअघि प्राप्त अन्नप्रति आभार प्रकट गर्दै अप्सानी हाल्ने परम्परा विकास भएको मानिन्छ। यसले आफूले खाने अन्नमा सबै प्राणीको पनि अधिकार रहेको सन्देश दिन्छ र भोजनलाई केवल शारीरिक आवश्यकतामात्र नभई आध्यात्मिक तथा नैतिक कर्तव्यका रूपमा पनि हेर्ने संस्कारको विकास गर्छ।

नेपालका विभिन्न समुदायमा अप्सानी हाल्ने तरिका र मन्त्रमा केही भिन्नता पाइए पनि यसको मूल उद्देश्य एउटै हुन्छ। देवता, पितृ, प्रकृति र सम्पूर्ण जीवप्रति सम्मान प्रकट गर्नु तथा भोजनलाई पवित्र कार्यका रूपमा ग्रहण गर्नु। विशेष गरी वृद्ध पुस्ता र धार्मिक परिवारहरूमा आज पनि यो चलन नियमित रूपमा पालना गरिन्छ।

आधुनिक जीवनशैलीका कारण यो परम्परा केही स्थानमा घट्दै गएको भए पनि यसको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व अझै कायम छ। अप्सानी हाल्ने चलनले कृतज्ञता, विनम्रता, सहअस्तित्व, अन्नको सम्मान तथा प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व जस्ता उच्च मानवीय मूल्यहरूको संरक्षण गर्दछ। त्यसैले यो नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र नैतिक सम्पदाको एक महत्त्वपूर्ण अंश मानिन्छ।

अन्ततः स्वस्थ जीवनका लागि केवल शरीरलाई राम्रो भोजन दिनु पर्याप्त छैन। मनलाई पनि राम्रो विचार, सकारात्मक संगत र शान्त वातावरणको आवश्यकता हुन्छ। शुद्ध भोजनले शरीरलाई स्वस्थ बनाउँछ, शुद्ध विचारले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ, र यी दुवैबीचको सन्तुलनले मानिसलाई वास्तविक स्वास्थ्य र शान्तितर्फ लैजान्छ। भोजन बनाउने हातमा रहेको प्रेम, त्यसलाई ग्रहण गर्ने हृदयमा पुगेपछि सन्तोष र आत्मीयतामा परिणत हुन्छ। त्यसैले हाम्रो संस्कृतिमा भोजनलाई केवल पेट भर्ने साधनका रूपमा होइन, प्रेम, सेवा, करुणा र जीवनऊर्जाको माध्यमका रूपमा हेरिएको छ।

~ कमलमोहन उप्रेती~