काठमाडौँ। आधुनिक युगमा डिजिटल बैंकिङ, क्युआर कोड (QR Code) र कागजी नोट बिना जीवनको परिकल्पना गर्न गाह्रो पर्छ। तर, २१ औँ शताब्दीको यो प्रविधिमैत्री समयमा पनि नेपालमा एउटा यस्तो ठाउँ छ, जहाँ बजार त लाग्छ तर त्यहाँ पैसाको कुनै अस्तित्व चल्दैन। नोट वा सिक्काको सट्टा त्यहाँ आज पनि आदिम युगको ‘वस्तु विनिमय प्रथा’ (Barter System) जीवितै छ।

यो अनौठो र ऐतिहासिक परम्परा नेपालको हिमाली जिल्ला मुस्ताङको उपल्लो क्षेत्र (अपर मुस्ताङ) र तिब्बतको सीमावर्ती क्षेत्रमा आज पनि देख्न पाइन्छ। विशेषगरी मुस्ताङको ‘यार्तुङ‘ मेला र कोरला नाका आसपासका परम्परागत हाटबजारहरूमा यो प्रथा अझै कायमै छ।

यस क्षेत्रमा लाग्ने परम्परागत बजारमा तल्लो क्षेत्रका बासिन्दाहरू आफूले उब्जाएको अन्न (जस्तै: उवा, जौ, गहुँ र मकै) बोकेर माथिल्लो क्षेत्रमा पुग्छन्। उता, माथिल्लो मुस्ताङ र भोट (तिब्बत) का बासिन्दाहरू भेडा-च्याङ्ग्राको ऊन, हिमाली नुन (भोटे नुन), र छुर्पी लिएर आउँछन्।

त्यहाँ कुनै सामानको मूल्य रुपैयाँमा तोकिँदैन। बरु, आपसी सहमतिमा एक पाथी अन्न बराबर यति मात्रामा नुन वा ऊन दिने भनी वस्तुको मूल्य निर्धारण गरिन्छ।

स्थानीय बुढापाकाहरूका अनुसार यो केवल व्यापार मात्र होइन, पुर्खादेखि चल्दै आएको संस्कृति र आपसी सम्बन्धको कडी हो।

विगतमा आधुनिक बजार र बैंकहरूको पहुँच नहुँदा सुरु भएको यो प्रथा अहिले पहिचान र परम्पराका रूपमा जोगिएको छ। पैसाले सम्बन्धमा साघुरोपन ल्याउने तर वस्तु साटासाट गर्दा आत्मीयता बढ्ने स्थानीयको विश्वास छ। तल्लो क्षेत्रमा नुन र ऊन फल्दैन, माथिल्लो क्षेत्रमा अन्न उब्जदैन। त्यसैले दुवै क्षेत्रका बासिन्दाका लागि यो जीवन धान्ने अनिवार्य माध्यम हो।

पछिल्लो समय मुस्ताङमा सडक सञ्जाल जोडिएसँगै र सञ्चारको विकास भएसँगै यो मौलिक प्रथा बिस्तारै संकटमा पर्न थालेको छ। नयाँ पुस्ताका युवाहरू रुपैयाँ र डिजिटल पेमेन्टतर्फ आकर्षित भइरहँदा रैथाने संस्कृति भने ओझेलमा पर्ने खतरा बढेको छ।

पैसा बिना नै संसार चल्छ र जीवन अगाडि बढ्छ भन्ने यो अनुपम उदाहरण हेर्न र अध्ययन गर्नका लागि आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि यो क्षेत्र एउटा उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्छ। हाम्रो यो ऐतिहासिक र मौलिक विरासतलाई जोगाउन स्थानीय सरकार र पर्यटन प्रवर्द्धकहरूले बेलैमा ध्यान दिनु जरुरी देखिन्छ।