चीनसँगका प्रमुख व्यापारिक नाका बन्द हुँदा बजारदेखि अर्थतन्त्रसम्म संकटको जोखिम, सरकारको मौनतामाथि गम्भीर प्रश्न– यो वेवास्ता हो कि असक्षमता?

काठमाडौं, १४ असोज। नेपालीको सबैभन्दा ठूलो चाड दशैं घरआँगनमा भित्रिनै लाग्दा चीनसँग जोडिएका नेपालका प्रमुख व्यापारिक नाका ठप्प भएका छन्। चीनबाट नेपालमा सामान भित्रिने प्रमुख स्थलमार्ग नै बन्द भएपछि अहिले समस्या केवल सीमामा रोकिएका कन्टेनरको रहेन। यसको प्रत्यक्ष असर नेपाली बजार, व्यापारी, उपभोक्ता र समग्र अर्थतन्त्रमा देखिन थालेको छ।
रसुवागढी–केरुङ, तातोपानी र कोरला नाका बन्द हुँदा चीनबाट आउने सामानको आपूर्ति प्रभावित मात्र होइन, व्यवहारतः ठप्प भएको अवस्था छ। दशैंको उच्च व्यापारिक सिजनमै यस्तो अवस्था आउनुले सरकारको विपद् व्यवस्थापन, आपूर्ति व्यवस्थापन र वैकल्पिक व्यापारिक मार्गसम्बन्धी तयारीमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। दशैंको मुखमा देशको एउटा प्रमुख आपूर्ति मार्ग ठप्प हुँदा सरकार कहाँ छ?

नेपालको चीनसँगको स्थल व्यापारका लागि महत्वपूर्ण मानिएका तीनवटै नाका एकैपटक अवरुद्ध हुँदा स्वाभाविक रूपमा सरकारले तत्काल वैकल्पिक आपूर्ति व्यवस्था मिलाउनुपर्ने अपेक्षा हुन्छ। तर बजारमा प्रश्न उठिरहेको छ—सरकारले के गरिरहेको छ? सीमामा कन्टेनर रोकिएका छन्। व्यापारीको करोडौँ रुपैयाँको पूँजी सामानमा अड्किएको छ। दशैंका लागि ल्याइएका सामान समयमा बजारमा पुग्ने अवस्था छैन। उपभोक्ता दशैंको किनमेलका लागि बजार पस्ने तयारीमा छन्। तर राज्यको तर्फबाट “अबको वैकल्पिक आपूर्ति कसरी हुन्छ?” भन्ने स्पष्ट कार्ययोजना सार्वजनिक भएको देखिँदैन।

सरकारको यो मौनता वेवास्ता हो कि असक्षमता?

व्यापारीको पूँजी सीमामा, बजारमा सामानको अभाव
चीनबाट आउने सामानमा दशैं–तिहार लक्षित कपडा, जुत्ता–चप्पल, इलेक्ट्रोनिक सामग्री, मोबाइल तथा विद्युतीय उपकरण, खेलौना, सजावटी सामग्रीलगायत ठूलो मात्रामा उपभोग्य वस्तु पर्छन्।
दशैंको मुख्य व्यापारिक सिजनमा सामान नेपाल भित्रिन नपाउँदा व्यापारीलाई प्रत्यक्ष आर्थिक क्षति हुन्छ। एकातिर बैंकबाट ऋण लिएर सामान आयात गरेका व्यवसायी छन्। अर्कोतिर कन्टेनर सीमामा रोकिएका छन्। ऋणको ब्याज चलिरहन्छ, कन्टेनर तथा भण्डारणको खर्च बढिरहन्छ, तर सामान बजारमा पुग्दैन। व्यापारीको समस्या त्यतिमै सीमित छैन। दशैंका लागि ल्याएको सामान दशैंपछि बजारमा पुग्यो भने बिक्रीको मुख्य समय नै गुम्न सक्छ। त्यसले व्यापारीको नगद प्रवाहमा समस्या सिर्जना गर्न सक्छ। व्यापारको सिजनमा सामान रोकिँदा व्यापारीको घाटा केवल ढुवानी खर्चको हुँदैन, बजार गुम्ने जोखिम पनि हुन्छ।

आपूर्ति ठप्प भएपछि बजारमा उपलब्ध मौज्दात क्रमशः घट्न सक्छ। माग उच्च रहेको दशैंको समयमा आपूर्ति घटेपछि बजारमा स्वाभाविक रूपमा मूल्य बढ्ने दबाब सिर्जना हुन्छ। अझ यस्तो अवस्थामा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, सामान लुकाउने वा अनावश्यक रूपमा मूल्य बढाउने जोखिम पनि हुन्छ। त्यसैले अहिले सरकारको अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी बजार अनुगमन हो। तर प्रश्न फेरि उही हो— सरकारले बजारमा कृत्रिम अभाव र मूल्यवृद्धि रोक्न कस्तो तयारी गरेको छ?
दशैंको मुखमा उपभोक्ताको काँधमा थप आर्थिक भार थपिँदै गयो भने त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने?

नेपालको चीनसँगको व्यापारको आकार नै विशाल छ। पछिल्लो आर्थिक वर्षमा चीनबाट नेपालले करिब ४ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीका वस्तु आयात गरेको तथ्यांकले चीन नेपाली आपूर्ति प्रणालीका लागि कति महत्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछ। अर्थात् चीनतर्फका प्रमुख व्यापारिक मार्ग लामो समय बन्द रहनु भनेको केही व्यापारीको सामान रोकिँदैमा सीमित हुने विषय होइन।
यसको प्रभाव— आयातमा, व्यापारिक कारोबारमा, बजारको आपूर्तिमा, वस्तुको मूल्यमा, व्यवसायीको कार्यशील पूँजीमा, सरकारी राजस्वमा पर्न सक्छ।

सरकारले आयातबाट ठूलो मात्रामा भन्सार तथा अन्य कर संकलन गर्छ। चीनबाट सामान आयात नै रोकिएपछि सरकारको भन्सार राजस्वमा समेत असर पर्न सक्छ। अर्थात् नाका बन्द हुँदा व्यापारी मात्र घाटामा पर्दैनन्, राज्यको राजस्व प्रणालीसमेत प्रभावित हुन्छ। त्यसैले यो विषयलाई केवल “सीमा बन्द भयो” भनेर सामान्य प्रशासनिक घटनाका रूपमा हेर्न मिल्दैन।

सरकारसँग वैकल्पिक बाटो किन छैन?

नेपालको भौगोलिक अवस्थाका कारण एउटा व्यापारिक मार्गमा समस्या आउनु अस्वाभाविक होइन। बाढी, पहिरो, हिमपात र अन्य प्राकृतिक विपत्तिले उत्तरी सीमा जोड्ने सडक वर्षेनी प्रभावित हुँदै आएका छन्। तर वर्षौँदेखि एउटै समस्या दोहोरिँदै आएको अवस्थामा पनि एउटा नाका बन्द हुँदा अर्को नाकाबाट व्यापार धान्न सक्ने बलियो प्रणाली किन निर्माण हुन सकेन? तातोपानी बन्द भयो भने रसुवागढीबाट व्यापार गर्ने। रसुवागढी बन्द भयो भने तातोपानीबाट व्यापार गर्ने। दुवै प्रभावित भए कोरलाबाट अधिकतम आपूर्ति गर्ने।
तर अहिले तीनवटै मार्ग एकैपटक ठप्प हुँदा नेपालसँग तत्काल परिचालन गर्न सकिने पर्याप्त वैकल्पिक क्षमता किन छैन? यो प्रश्न आजको मात्र होइन। वर्षौँदेखि राज्यको व्यापारिक पूर्वाधार नीतिमाथि उठिरहेको प्रश्न हो।

दशैंको मुखमा चीनतर्फका तीनवटै प्रमुख नाका बन्द हुनु नेपालका लागि गम्भीर आपूर्ति चुनौती हो। तर यो संकटले सरकारलाई एउटा अवसर पनि दिएको छ—नेपालको व्यापारिक आपूर्ति प्रणाली कति सक्षम छ भन्ने प्रमाणित गर्ने। सरकारले तत्काल चीनसँग प्रभावकारी कूटनीतिक पहल गर्नुपर्छ। सम्भव भएका वैकल्पिक नाका पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्नुपर्छ। रोकिएका सामानको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। बजार अनुगमन बढाउनुपर्छ। व्यापारीको समस्याबारे तत्काल संवाद गर्नुपर्छ।