बि. पि. पौडेल

परम्पराको निरन्तरता मात्र होइन, इतिहासको पुनर्पाठ, सामाजिक एकताको खोज र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण पनि हो दशैं। हरेक वर्ष शरद ऋतुको आगमनसँगै नेपाली समाजमा बडादशैंको रौनक छाउँछ। वर्षायामको हिलोमैलोपछि खुलेको नीलो आकाश, पारिलो घाम र शरदको शीतल वातावरणसँगै आउने यो पर्व नेपाली जनजीवनको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक उत्सव हो। घर फर्कनेहरूको लर्को, परिवारको पुनर्मिलन, मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा र गाउँघरमा देखिने चहलपहलले दशैंलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित हुन दिँदैन।

तर कुनै पनि पर्वको महत्त्व त्यससँग जोडिएका धार्मिक विश्वास र उत्सवको रौनकले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यसको ऐतिहासिक विकास, सामाजिक भूमिका, सांस्कृतिक प्रभाव र समयअनुसार आएको परिवर्तनको अध्ययन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। त्यसैले बडादशैंलाई बुझ्न यसको पौराणिक आधार, ऐतिहासिक विकास, भौगोलिक विस्तार, समकालीन नेपाली समाजमा यसको स्थान र यससँग जोडिएका व्यावहारिक मान्यताहरूबारे वस्तुनिष्ठ विमर्श गर्नुपर्छ।

१. पौराणिक विश्वासदेखि ऐतिहासिक यथार्थसम्म

हिन्दू धार्मिक परम्परामा दशैंलाई असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र दुष्ट शक्तिमाथि सद्गुणको विजयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। देवीमाहात्म्य अर्थात् दुर्गासप्तशतीमा वर्णित कथाअनुसार, महिषासुरको अत्याचारबाट संसारलाई मुक्त गराउन देवी दुर्गाले नौ दिनसम्म युद्ध गरी दशौँ दिन विजय प्राप्त गरेकी थिइन्। यही विजयको स्मरणमा विजयादशमी मनाउने धार्मिक मान्यता छ। अर्को परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पनि दशैंसँग जोडिन्छ।

यी कथाहरूले नेपाली समाजको धार्मिक चेतना, नैतिक मूल्य र सांस्कृतिक कल्पनालाई गहिरो प्रभाव पारेका छन्। यद्यपि पौराणिक आख्यान धार्मिक आस्थाका स्रोत हुन् भने तिनको ऐतिहासिक पुष्टि गर्न अभिलेख, शिलालेख, हस्तलिखित ग्रन्थ र अन्य प्रमाणको छुट्टै अध्ययन आवश्यक हुन्छ। आस्था र इतिहासलाई एउटै आधारमा व्याख्या गर्नुको सट्टा दुवैको आफ्नै महत्त्व र प्रमाणको प्रकृति बुझ्नु बढी उचित हुन्छ।

नेपालमा दशैंको इतिहासबारे चर्चा गर्दा मल्लकालीन धार्मिक अनुष्ठान, शक्तिपूजा र राजकीय परम्परालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। मध्यकालीन नेपालमा देवीपूजा तथा शारदीय नवरात्रका अनुष्ठान विकसित हुँदै गएको देखिन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा तलेजु भवानीको पूजा, राजकीय शक्तिको प्रतीकका रूपमा देवीको स्थापना र राज्यसत्तासँग जोडिएका धार्मिक उत्सवहरूले दशैंको संस्थागत विकासमा भूमिका खेले।

तर दशैंको आरम्भ कुनै एक राजा, एउटा मन्दिर या एउटा निश्चित वर्षबाट भएको भन्न पर्याप्त ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ। त्यसैले यसको इतिहासलाई एउटै घटनाबाट सुरु भएको कथा मान्नुभन्दा लामो समयक्रममा विकसित भएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानपछि विभिन्न भूभागका धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले व्यापक राजनीतिक अर्थसमेत प्राप्त गरे। गोरखाबाट काठमाडौंसम्म फूलपाती ल्याउने राजकीय परम्पराले दशैंलाई राज्यसत्ता र राष्ट्रिय प्रतीकसँग जोड्न मद्दत गर्‍यो। तथापि, दशैंको लोकप्रियता र यसको सांस्कृतिक जरा राजदरबारमा मात्र सीमित थिएनन्; स्थानीय समुदाय, पारिवारिक परम्परा र ग्रामीण जीवनले पनि यसको निरन्तरतामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

यस अर्थमा दशैंको इतिहास केवल राजाहरू र दरबारको इतिहास होइन। यो समाजको सामूहिक स्मृति, धार्मिक विश्वास र पुस्ताौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनपद्धतिको इतिहास पनि हो।

२. चैते दशैं, बडादशैं र परम्पराको विकास

वर्षमा दुईपटक मनाइने चैते दशैं र शारदीय दशैंले हिन्दू धार्मिक परम्परामा नवरात्रको महत्त्वलाई देखाउँछन्। वसन्त ऋतुमा मनाइने चैते दशैं र शरद ऋतुमा मनाइने बडादशैं दुवै शक्तिपूजासँग सम्बन्धित छन्। समयक्रममा शारदीय दशैं नेपाली समाजको सबैभन्दा व्यापक पारिवारिक तथा सामाजिक उत्सवका रूपमा स्थापित भयो।

यसको विकासलाई कृषि चक्र, मौसम, खाद्यान्नको उपलब्धता र सामाजिक जीवनसँग जोडेर पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ। वर्षायामपछि खेतीपातीको अवस्था, बालीको परिपक्वता, यात्राका लागि अनुकूल मौसम र परिवारका सदस्यहरू भेला हुने अवसरले शरद ऋतुको उत्सवलाई विशेष महत्त्व दिएको हुन सक्छ। तर बडादशैं नै मुख्य पर्व बन्नुको कारण यही मात्र हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न थप ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट पार्छ— संस्कृति स्थिर वस्तु होइन। समय, भूगोल, आर्थिक अवस्था र सामाजिक सम्बन्धसँगै यसको स्वरूप परिवर्तन हुन्छ। दशैंको वर्तमान स्वरूप पनि विभिन्न कालखण्डका धार्मिक, सामाजिक र राजनीतिक प्रभावको परिणाम हो।

३. नेपालबाहिर दशैंको विस्तार: भूगोलभन्दा ठूलो सांस्कृतिक सम्बन्ध

आज दशैं नेपालमा मात्र सीमित छैन। भारतका सिक्किम, दार्जिलिङ, कालिम्पोङ, देहरादून र अन्य क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपालीभाषी समुदायले पनि यो पर्व आफ्नै परम्पराअनुसार मनाउँछन्। यसको कारण आधुनिक वैदेशिक रोजगारी मात्र होइन; ऐतिहासिक बसाइँसराइ, सीमाको परिवर्तन, सैनिक सेवा, व्यापार र विभिन्न कालखण्डका सामाजिक सम्बन्धहरू पनि हुन्।

सन् १८१६ को सुगौली सन्धिले नेपाल र ब्रिटिस भारतबीचको राजनीतिक भूगोलमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो। त्यसपछि सीमापार रहेका नेपालीभाषी समुदायको सांस्कृतिक सम्बन्ध भने समाप्त भएन। राजनीतिक सीमा बदलिन सक्छ, तर भाषा, पारिवारिक सम्बन्ध, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक स्मृति तत्काल मेटिँदैनन्। त्यसैले सीमापारका नेपाली समुदायमा दशैंको निरन्तरतालाई साझा सांस्कृतिक इतिहासको एउटा पक्षका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

गोर्खा सैनिकहरूको भर्ती र विदेशमा सैनिक सेवा पनि नेपाली संस्कृति विभिन्न स्थानमा फैलिनुको एउटा माध्यम बन्यो। भारतका विभिन्न सैनिक केन्द्रदेखि बेलायत, हङकङ र ब्रुनाईसम्म पुगेका नेपालीहरूले आफ्ना चाडपर्व र सामाजिक परम्परालाई निरन्तरता दिए। पछि शिक्षा, व्यापार, रोजगारी र स्थायी बसोबासका कारण नेपाली समुदाय विश्वका विभिन्न देशमा फैलिँदै गए।

भुटान, म्यानमार र अन्य मुलुकमा बसोबास गर्ने नेपाली मूलका समुदायका सांस्कृतिक अभ्यास पनि यही व्यापक ऐतिहासिक प्रक्रियाको सन्दर्भमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। यद्यपि हरेक देशमा दशैंको इतिहास, यसको सामाजिक स्वीकार्यता र सरकारी मान्यताको अवस्था फरक हुन सक्छ। त्यसैले सबै देशमा एउटै इतिहास वा समान सरकारी मान्यता रहेको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।

आज प्रवासी नेपाली समुदायका लागि दशैं जन्मभूमिसँगको भावनात्मक सम्बन्ध पुनःस्मरण गर्ने अवसर पनि बनेको छ। प्रवासमा रहेका परिवारले एकै ठाउँमा भेला भएर टीका-जमरा लगाउनु, सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्नु र नयाँ पुस्तालाई नेपाली भाषा तथा परम्परासँग परिचित गराउनु यसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।

यसरी हेर्दा दशैंको विश्वव्यापी विस्तार केवल धार्मिक पर्वको विस्तार होइन; यो मानिससँगै यात्रा गर्ने संस्कृति, सामूहिक स्मृति र आफ्नो मूल पहिचान जोगाउने प्रयत्नको कथा पनि हो।

४. दक्षिण एसियाली संस्कृति र नेपाली दशैंको विशिष्टता

दक्षिण एसियामा शारदीय नवरात्र, दुर्गापूजा, दशहरा र विजयादशमी विभिन्न स्वरूपमा मनाइन्छन्। भारतका विभिन्न क्षेत्रमा दुर्गापूजा, रावण दहन, गरबा र अन्य धार्मिक-सांस्कृतिक गतिविधि यस पर्वसँग सम्बन्धित छन्। नेपालमा भने टीका, जमरा, मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण, पारिवारिक भेटघाट र पिङ खेल्ने परम्पराले दशैंलाई विशेष सामाजिक स्वरूप दिएको छ।

नेपाली दशैंको मौलिकता अन्य समाजका परम्पराभन्दा श्रेष्ठ छ भन्ने दाबीमा होइन, यसको आफ्नै ऐतिहासिक अनुभव र सांस्कृतिक विशेषता पहिचान गर्नुमा छ। रातो वा सेतो टीका, पहेँलो जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन समुदाय, परिवार र धार्मिक मान्यताअनुसार फरक हुन सक्छ। यही विविधताभित्र नेपाली समाजको सांस्कृतिक समृद्धि देखिन्छ।

नेपालभित्र पनि दशैं एउटै धार्मिक वा सांस्कृतिक ढाँचामा सीमित छैन। नेवार समुदायमा मोहनीका रूपमा विकसित परम्परा, विभिन्न जातीय समुदायका स्थानीय अनुष्ठान र परिवारअनुसारका अभ्यासले यस पर्वलाई विविधतायुक्त बनाएका छन्। सबै समुदायले एउटै तरिकाले दशैं मनाउँछन् भन्ने मान्यता यथार्थपरक हुँदैन। बरु, फरक अभ्यासलाई सम्मान गर्दै साझा सांस्कृतिक सम्बन्धको खोज गर्नु आवश्यक छ।

राष्ट्रिय एकताको अर्थ सबैले एउटै संस्कार अपनाउनु हो नहीं। विविध संस्कार, भाषा र जीवनपद्धति भएका मानिसले एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्नु, सम्मान गर्नु र साझा सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गर्नु नै एकताको आधार हो। यस दृष्टिले दशैंलाई सांस्कृतिक विविधताबीच संवाद र सद्भावको अवसरका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

५. जुठो-सूतको अवस्था र दशैं: परम्परागत मान्यता र यथार्थ

नेपाली समाजमा र विशेषगरी हिन्दू संस्कारमा परिवार वा नजिकका नातेदारमा जन्म वा मृत्यु हुँदा ‘जुठो’ वा ‘सूतको’ (अशौच) बस्ने परम्परा छ। यो परम्परागत सामाजिक तथा धार्मिक नियमअनुसार जुठो वा सूतक परेको अवस्थामा घरमा कुनै पनि प्रकारका उत्सव, घरायसी पूजाआजा, देवीको आराधना तथा टीका थाप्ने कार्य वर्जित मानिन्छ।

यसको वास्तविकता र किन गरिन्छ यस्तो अभ्यास?

• शारीरिक तथा मानसिक विश्राम र शोकको सम्मान: परिवारमा कसैको निधन हुँदा वा अशौच पर्दा घरमा शोकको वातावरण हुन्छ। यस्तो संवेदनशील र दुःखद बेलामा बाह्य उत्सव मनाउनु, रमाइलो गर्नु वा ठूला जमघट गर्नु व्यावहारिक र मानवीय रूपमा उपयुक्त हुँदैन। जुठो-सूतको नियमले व्यक्ति र परिवारलाई बाह्य होहल्लाबाट अलग राखेर शोक मनाउन र मानसिक रूपमा सम्हालिन समय प्रदान गर्दछ।
• शुद्धता र परम्परागत विश्वास: धार्मिक मान्यताअनुसार मृत्यु वा जन्मसँग जोडिएको अशौच अवधिभर घरभित्र पवित्रताको विशेष पालना गरिन्छ। देवीपूजा, घटस्थापना र दशैंको टीका लगाउने कार्य पूर्णतः पवित्र अनुष्ठान मानिने हुनाले, अशौचको अवस्थामा घरका कोही पनि सदस्यले टीका लगाउँदैनन् र बा Other हरूलाई पनि टीका प्रदान गर्दैनन्।
• सामाजिक समवेदना: यो परम्पराले व्यक्तिगत उत्सवभन्दा पारिवारिक तथा सामाजिक संवेदना र दुःखमा ऐक्यबद्धता जनाउने मूल्यलाई प्राथमिकता दिन्छ। यदि कसैको घरमा जुठो परेको छ भने छिमेकी वा नातेदारहरूले पनि उनीहरूको पीडაको सम्मान गर्दै सोहीअनुसारको मर्यादा राख्ने गर्दछन्।

यसरी हेर्दा, जुठो-सूतको बेला दशैंको टीका नलगाउनु वा पूजा नगर्नु अन्धविश्वास मात्र नभई सामाजिक संवेदनशीलता, परिवारप्रतिको सम्मान र परम्परागत शुद्धताको अवधारणासँग जोडिएको एक व्यावहारिक अभ्यास हो। समय र समुदायको बदलिँदो दृष्टिकोणअनुसार यसको पालना गर्ने तरिकामा केही भिन्नता देखिन सक्किए तापनि यसले शोक र उत्सवबीचको मर्यादालाई कायम राख्न मद्दत गर्दछ।

६. आधुनिक समाजमा दशैं: उत्सव, अर्थतन्त्र र बदलिँदो जीवनशैली

समयसँगै दशैंको स्वरूपमा पनि परिवर्तन आएको छ। विगतमा गाउँ फर्कने, आफन्त भेट्ने, खेतबारीको उत्पादन बाँड्ने र सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने चलन बढी प्रत्यक्ष देखिन्थ्यो। आज यातायात, सञ्चार प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले टाढा रहेका परिवारलाई पनि भावनात्मक रूपमा नजिक बनाएका छन्। भिडियो कलमार्फत टीका लगाउने दृश्य हेर्नेदेखि विदेशबाट परिवारलाई शुभकामना पठाउनेसम्मका अभ्यास सामान्य बन्दै गएका छन्।

दशैंले बजार, यातायात, पर्यटन, लत्ताकपडा, खाद्यान्न र अन्य व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढाउन पनि मद्दत गर्छ। तर यही उत्सवसँगै अनावश्यक खर्च, देखासिकी, ऋण लिएर चाड मनाउने दबाब र उपभोगमुखी संस्कृतिको विस्तारजस्ता चुनौती पनि देखिएका छन्।

पर्वको वास्तविक आनन्द महँगो किनमेल, भोजभतेर वा सामाजिक प्रदर्शनमा मात्र खोजियो भने यसको आत्मीय पक्ष कमजोर हुन सक्छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारले पनि सम्मान र आत्मीयताका साथ दशैं मनाउन सक्ने वातावरण बनाउनु आवश्यक छ। चाडपर्वले सामाजिक विभाजन बढाउने होइन, आपसी सहयोग र सद्भाव बलियो बनाउने काम गर्नुपर्छ।

त्यस्तै, परिवारबाट टाढा रहेका श्रमिक, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली, विपन्न परिवार र विभिन्न कारणले आफन्त गुमाएका व्यक्तिहरूका लागि दशैं फरक अनुभूतिको समय पनि हुन सक्छ। त्यसैले उत्सवको रौनकसँगै अरूको अवस्था बुझ्ने, सहयोग गर्ने र मानवीय संवेदना प्रकट गर्ने संस्कारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

७. दशैंको भविष्य: संरक्षण, आलोचनात्मक चेतना र सामाजिक सद्भाव

कुनै पनि परम्पराको संरक्षण भनेको त्यसका हरेक अभ्यासलाई प्रश्नविहीन रूपमा स्वीकार गर्नु होइन। यसको ऐतिहासिक आधार बुझ्नु, सकारात्मक पक्षलाई निरन्तरता दिनु र समयअनुकूल सुधार आवश्यक पर्ने पक्षमाथि खुला छलफल गर्नु नै जीवन्त संस्कृतिको परिचायक हो।

दशैंले परिवारको पुनर्मिलन, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान, आपसी क्षमा, सद्भाव र सहयोगको सन्देश दिन सक्छ। तर यी मूल्य व्यवहारमा उतार्न नसके पर्वको औपचारिकता मात्र बाँकी रहन सक्छ। मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्परासँगै ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र हेरचाह वर्षभरि कायम राख्नु, परिवार भेट्ने अवसरसँगै टाढिएका सम्बन्ध सुधार्नु र समृद्धिको कामनासँगै श्रमको सम्मान गर्नु बढी अर्थपूर्ण हुन्छ।

नयाँ पुस्तालाई दशैं हस्तान्तरण गर्दा धार्मिक कथा मात्र सुनाउनु पर्याप्त हुँदैन। यसको इतिहास, विभिन्न समुदायका अभ्यास, सामाजिक परिवर्तन र सांस्कृतिक महत्त्वबारे पनि जानकारी दिनुपर्छ। प्रमाणित इतिहास र धार्मिक आस्थाबीचको भिन्नता बुझाउँदै आलोचनात्मक सोच विकास गर्न सके परम्परा अझ बलियो र अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।

आज विश्वभर छरिएका नेपालीहरूका लागि दशैं आफ्नो भाषा, संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक पहिचानसँग जोडिने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हो। तर यसको सार केवल विगतको गौरवगानमा होइन, वर्तमान समाजमा न्याय, समानता, सद्भाव र मानवीय सम्मानलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने क्षमतामा निहित छ।

बडादशैंलाई केवल धार्मिक पर्वका रूपमा सीमित गरेर बुझ्नु यसको व्यापक सामाजिक तथा सांस्कृतिक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो। यो धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विकास, पारिवारिक सम्बन्ध, सामुदायिक स्मृति र बदलिँदो जीवनशैलीसँग जोडिएको बहुआयामिक परम्परा हो।

यसको इतिहास बुझ्दा प्रमाण र विश्वासलाई छुट्याउनुपर्छ; यसको विश्वव्यापी विस्तार बुझ्दा बसाइँसराइ र ऐतिहासिक सम्बन्धलाई ध्यान दिनुपर्छ; र यसको सांस्कृतिक महत्त्व बुझ्दा विविधतालाई सम्मान गर्नुपर्छ।

दशैंको सार निधारमा लगाइने टीका र कानमा सिउरिने जमरामा मात्र सीमित छैन। यसको गहिरो अर्थ मानिसबीचको सम्बन्ध, परिवारप्रतिको आत्मीयता, समाजप्रतिको उत्तरदायित्व र अन्यायमाथि न्यायको पक्षमा उभिने नैतिक चेतनामा खोजिनुपर्छ। पुर्खाबाट प्राप्त सांस्कृतिक धरोहरलाई प्रमाण, विवेक र मानवीय मूल्यका आधारमा भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउन सक्यौँ भने बडादशैं विगतको स्मृति मात्र नभई भविष्य निर्माण गर्ने प्रेरणासमेत बन्न सक्छ।

संस्कृतिको संरक्षण अन्धअनुकरणबाट होइन, त्यसको अर्थ बुझेर, सकारात्मक मूल्य आत्मसात् गरेर र समयअनुसार परिष्कृत गर्दै अघि बढेर सम्भव हुन्छ। यही चेतनासहित मनाइने दशैंले नेपाली समाजलाई अझ आत्मीय, समावेशी र मानवीय बनाउन योगदान दिन सकोस्।