“नाना पाटेकर : पर्दामा गर्जिने आवाज सदाका लागि मौन पाँच दशक लामो अभिनय यात्राको अन्त्य, ‘परिन्दा’देखि ‘नटसम्राट’ र ‘वेलकम’सम्म छाडे अमिट छाप”

काठमाडौं, २२ असोज। भारतीय चलचित्रका चर्चित अभिनेता नाना पाटेकरको ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ। बिहीबार बिहान गोवास्थित निवासमा अचेत अवस्थामा भेटिएका उनलाई अस्पताल पुर्‍याइए पनि चिकित्सकको प्रयास सफल हुन सकेन। प्रारम्भिक विवरणअनुसार उनको मृत्यु कार्डियाक अरेस्टका कारण भएको हो।

नाना पाटेकर केवल अभिनेता थिएनन्, उनी पर्दामा आफ्नै किसिमको प्रभाव सिर्जना गर्ने कलाकार थिए। उनको आवाज, संवाद बोल्ने शैली, अनुहारको भाव र पात्रभित्र पस्ने क्षमताले उनलाई भारतीय सिनेमामा अरूभन्दा अलग पहिचान दिएको थियो। सन् १९५१ जनवरी १ मा महाराष्ट्रमा जन्मिएका नानाको वास्तविक नाम विश्वनाथ पाटेकर थियो। अभिनय यात्रा उनले मराठी रंगमञ्चबाट सुरु गरेका थिए। सन् १९७८ मा प्रदर्शनमा आएको ‘गमन’ बाट उनको ठूलो पर्दाको यात्रा सुरु भयो। त्यसपछि उनले हिन्दी तथा मराठी दुवै चलचित्रमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दै गए। प्रारम्भिक चरणमा उनी गम्भीर र जटिल पात्रका लागि चिनिए। सन् १९८० र ९० को दशकमा भारतीय समानान्तर तथा मुख्यधाराको सिनेमाबीच आफ्नो छुट्टै स्थान बनाउँदै उनले शक्तिशाली अभिनयको परिचय दिए।

सन् १९८९ को ‘परिन्दा’ नाना पाटेकरको करियरको महत्वपूर्ण मोड मानिन्छ। चलचित्रमा उनले निर्वाह गरेको ‘अन्ना’ पात्रले उनको अभिनय क्षमतालाई व्यापक रूपमा स्थापित गर्‍यो। यही भूमिकाका लागि उनले राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारसँगै फिल्मफेयर पुरस्कारसमेत प्राप्त गरे। त्यसपछि ‘अंगार’, ‘प्रहार’, ‘तिरंगा’ लगायतका चलचित्रमा उनले फरक–फरक चरित्रमार्फत दर्शकको ध्यान खिचे। सन् १९९४ को ‘क्रान्तिवीर’ मा ‘प्रताप नारायण तिलक’को भूमिका उनको करियरकै अर्को ऐतिहासिक अध्याय बन्यो। यस चलचित्रका लागि उनले उत्कृष्ट अभिनेताको

नाना पाटेकरलाई प्रायः गम्भीर, आक्रामक र प्रभावशाली भूमिकाका अभिनेताका रूपमा सम्झिने गरिन्छ। तर उनको अभिनयको दायरा त्यतिमै सीमित थिएन। “अग्निसाक्षी”, ‘खामोशी : द म्युजिकल’, ‘शक्ति : द पावर’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’ र ‘राजनीति’ जस्ता चलचित्रमा उनले फरक स्वादका पात्र निर्वाह गरे। सन् २००७ को ‘वेलकम’ मा ‘उदय शेट्टी’को भूमिकाले भने उनलाई नयाँ पुस्तामाझ पनि उत्तिकै लोकप्रिय बनायो। गम्भीर अभिनयका लागि चिनिएका नानाले हास्य भूमिकामा समेत आफूलाई अब्बल साबित गरे। ‘वेलकम ब्याक’मा उनले यही पात्रलाई पुनः निभाएका थिए।

मराठी चलचित्र ‘नटसम्राट’ (२०१६) नाना पाटेकरको अभिनय यात्राको सबैभन्दा चर्चित अध्यायमध्ये एक हो। उनले यसमा अवकाशप्राप्त रंगमञ्च कलाकार गणपतराव ‘अप्पा’ बेलवलकरको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। पात्रको उतारचढाव, एक्लोपन, पारिवारिक पीडा र कलाकारको जीवनभित्रको भावनात्मक संघर्षलाई उनले अत्यन्त प्रभावशाली ढंगले प्रस्तुत गरेका थिए। यो भूमिकाले उनको अभिनयको गहिराइ फेरि प्रमाणित गर्‍यो। करिब पाँच दशक लामो अभिनय यात्रामा नाना पाटेकरले तीन राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारसहित विभिन्न राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय सम्मान प्राप्त गरे। उनलाई सन् २०१३ मा भारत सरकारले पद्मश्रीबाट सम्मानित गरेको थियो। अभिनयसँगै उनले निर्देशन र लेखनमा पनि काम गरेका थिए। हिन्दी र मराठी दुवै चलचित्रमा आफ्नो प्रभाव छाडेका नानाले भारतीय सिनेमालाई दर्जनौँ स्मरणीय पात्र दिएका छन्।

नाना पाटेकरको निधनसँगै भारतीय सिनेमाले आफ्नो अलग आवाज भएको एक प्रभावशाली कलाकार गुमाएको छ। उनी कहिले खलनायक बनेर पर्दामा डर देखिए, कहिले विद्रोही पात्र बनेर आक्रोश व्यक्त गरे, कहिले प्रहरी बनेर कठोरता देखाए र कहिले ‘उदय शेट्टी’ बनेर दर्शकलाई हँसाए। तर यी सबै भूमिकाबीच एउटा कुरा समान रह्यो—नाना पाटेकर पर्दामा आएपछि पात्रभन्दा पहिले उनको उपस्थिति महसुस हुन्थ्यो।
‘परिन्दा’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘अब तक छप्पन’, ‘राजनीति’, ‘वेलकम’ र ‘नटसम्राट’जस्ता चलचित्र उनका अभिनय यात्राका सम्झनलायक अध्याय बनेर रहनेछन्।
भारतीय सिनेमामा करिब पाँच दशक बिताएका नाना पाटेकर अब पर्दामा देखिने छैनन्, तर उनका संवाद, आवाज र पात्रहरू भने दर्शकको स्मृतिमा लामो समयसम्म जीवित रहनेछन्।