धार्मिक विश्वासमा कोजाग्रत पूर्णिमा, सामाजिक जीवनमा घरफिर्तीको समय र बदलिँदो जीवनशैलीबीच दशैंको मूल सन्देश कति सुरक्षित छ?

काठमाडौं ८ कात्तिक। रातो टीका, पहेँलो जमरा, मान्यजनको आशीर्वाद, परिवारसँगको भेटघाट र गाउँघरको चहलपहलसँगै सुरु भएको बडादशैं आज कोजाग्रत पूर्णिमासँगै बिदाइ हुँदैछ। हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार आश्विन शुक्ल पूर्णिमामा मनाइने यो दिनलाई महालक्ष्मीको पूजा, धनधान्यको कामना र रातभर जाग्राम बस्ने विशेष पर्वका रूपमा लिइन्छ। यससँगै १५ दिनसम्म चल्ने बडादशैंको औपचारिक समापन भएकोछ। तर दशैंको अन्त्य केवल पर्वको पात्रो सकिनु होइन। यो नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक निरन्तरता, आर्थिक अवस्था र बदलिँदो जीवनशैलीलाई एकैसाथ नियाल्ने अवसर पनि हो। यस वर्षको दशैंले पनि खुसी र उल्लाससँगै विपद्को पीडा, यात्राको कठिनाइ, उपभोगको बढ्दो प्रवृत्ति र परम्पराको बदलिँदो स्वरूपलाई उजागर गरेको छ।

दशैंको धार्मिक आधार देवी दुर्गाले दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको मान्यतासँग जोडिएको छ। कतिपय परम्परामा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि विजयादशमीको प्रतीकात्मक अर्थसँग जोडिन्छ। धार्मिक व्याख्यामा यी कथाले शक्ति, साहस, धर्म, न्याय र सत्यको पक्षमा उभिनुपर्ने सन्देश दिन्छन्। घटस्थापनामा जमरा राखेर सुरु हुने दशैंमा फूलपाती, महाअष्टमी, महानवमी र विजयादशमीका आआफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छन्। नौ दिनसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको आराधना गरेपछि दशौँ दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन छ।
टीका र जमरा केवल निधारमा लगाइने र कानमा सिउरिने सामग्री होइनन्। यी शुभकामना, समृद्धि, दीर्घायु, पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तान्तरणको प्रतीक पनि हुन्। संस्कृतका मन्त्रसहित दिइने आशीर्वादले जीवनमा ज्ञान, स्वास्थ्य, शक्ति र सद्बुद्धिको कामना गर्छ।

दशैंको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामूहिकता हो। वर्षभरि काम, अध्ययन, रोजगारी र व्यवसायका कारण टाढिएका परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। रिसराग बिर्सने, सम्बन्ध सुधार्ने, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्ने र बालबालिकालाई संस्कार सिकाउने अवसरका रूपमा पनि दशैंको परम्परागत महत्त्व रहँदै आएको छ। यसर्थ, दशैंको सार देवीको पूजा र धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन। यसको मूल सन्देश सत्यको पक्षमा उभिनु, अन्यायको प्रतिरोध गर्नु, परिवार र समाजप्रति जिम्मेवार बन्नु तथा कमजोर र दुःखीप्रति संवेदनशील हुनु पनि हो।

‘को जाग्रत’ अर्थात् ‘को जागा छ?’ भन्ने धार्मिक भावनासँग कोजाग्रत पूर्णिमाको नाम जोडिएको मानिन्छ। परम्पराअनुसार यस रात महालक्ष्मीको पूजा गरी जाग्राम बस्दा धन, ऐश्वर्य र समृद्धिको आशीर्वाद प्राप्त हुने विश्वास छ। आज साँझ महालक्ष्मीको पूजा गर्ने, घरआँगन सफा राख्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने र सम्भव भएसम्म रातभर जाग्राम बस्ने चलन छ। दशैंको पूजा कोठामा राखिएका फूल, प्रसाद र जमरा धार्मिक विधिअनुसार विसर्जन गर्ने परम्परा पनि छ। कतिपय समुदायमा यस दिनसम्म टीका र जमरा ग्रहण गर्ने चलन कायम छ। धार्मिक विश्वासलाई आस्थाको विषयका रूपमा सम्मान गर्दै यसको सामाजिक सन्देश पनि बुझ्न आवश्यक छ। लक्ष्मीको पूजा गर्नु भनेको धनको कामना मात्र होइन, परिश्रम, इमानदारी, सदाचार र विवेकपूर्ण जीवनप्रतिको प्रतिबद्धता पनि हुनुपर्छ। धनसम्पत्ति बढोस् भन्ने कामनासँगै समाजमा अभावमा रहेका मानिसको अवस्था बुझ्ने संस्कार विकास हुनु अझ अर्थपूर्ण हुन्छ। दशैंको अन्तिम दिनले एउटा प्रश्न पनि छाड्छ—हामीले देवीसँग समृद्धि माग्यौँ, तर त्यो समृद्धि परिवार, समाज र देशको जीवनमा कति बाँड्न सक्यौँ?

परम्परागत दशैंदेखि आधुनिक दशैंसम्म : के बदलियो?

पहिले दशैंको केन्द्र गाउँघर, संयुक्त परिवार, खेतीपाती र स्थानीय सामाजिक सम्बन्धमा हुन्थ्यो। घर लिपपोत गर्ने, पिङ हाल्ने, लिङ्गे पिङमा रमाउने, नयाँ लुगा सिलाउने, आफन्तको घर जाने, मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने र सामूहिक रूपमा चाड मनाउने चलन व्यापक थियो। अहिले पनि यी परम्परा जीवित छन्। तर शहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, प्रविधिको विकास, सामाजिक सञ्जाल र उपभोक्तावादी संस्कृतिले दशैं मनाउने तरिका परिवर्तन गरेको छ। पहिले टाढा रहेका आफन्तलाई भेट्न लामो यात्रा गर्नुपर्थ्यो। अहिले भिडियो कलबाटै टीका र आशीर्वाद साटासाट गर्न सकिन्छ।

विदेशमा रहेका नेपालीले पनि डिजिटल माध्यमबाट परिवारसँग जोडिएर दशैं मनाउँछन्। यसले भौगोलिक दूरी घटाएको छ, तर प्रत्यक्ष भेटघाटको आत्मीयता पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सकेको छैन। पहिले नयाँ लुगा र मीठोमसिनो परिकार दशैंको विशेष आकर्षण मानिन्थ्यो। अहिले महँगा मोबाइल, ब्रान्डेड कपडा, नयाँ सवारीसाधन, भोजभतेर र सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तडकभडक पनि उत्सवको हिस्साजस्तै बनेका छन्। परिवर्तन आफैँमा नराम्रो होइन। समयसँगै संस्कृति बदलिन्छ। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब पर्वको खुसीलाई खर्च, प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धासँग जोडिन्छ। कसले कति महँगो लुगा लगायो, कसले कति ठूलो भोज गर्‍यो वा कसको टीका र जमराको तस्बिर बढी आकर्षक देखियो भन्ने प्रतिस्पर्धाले दशैंको वास्तविक अर्थ ओझेलमा पार्न सक्छ।

दशैं ऋण लिएर देखावटी खर्च गर्ने अवसर बन्नु हुँदैन। आर्थिक अवस्थाअनुसार चाड मनाउनु, अनावश्यक खर्चबाट बच्नु र परिवारका सदस्यलाई आर्थिक दबाब नदिनु आधुनिक समाजले आत्मसात् गर्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। त्यसैगरी, दशैंको नाममा जुवातास, मदिराको दुरुपयोग, घरेलु हिंसा, सडक दुर्घटना र वन्यजन्तु तथा पशुपन्छीप्रति अनावश्यक क्रूरता बढ्नु उत्सवको सकारात्मक पक्ष होइन। परम्पराको संरक्षणसँगै मानवीयता, स्वास्थ्य, सुरक्षा र जिम्मेवारीलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन आवश्यक छ।

यस वर्षको दशैं : खुसीसँगै विपद्को पीडा

यस वर्षको दशैंलाई विगतका वर्षसँग तुलना गर्दा एउटा पक्ष विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ—सबै नेपालीका लागि पर्वको खुसी समान रहेन। भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी र पहिरो तथा देशका विभिन्न भागमा सडकमा पुगेको क्षतिले धेरै परिवारको जनजीवन प्रभावित बनायो। बाढीपहिरोबाट प्रभावित परिवारका लागि दशैं नयाँ लुगा, मीठो परिकार र उत्सवभन्दा पनि आफन्तको खोजी, क्षतिको पीडा र भविष्यको चिन्तासँग जोडियो। पर्व मनाउने समयमा समेत कतिपय परिवारले सामान्य जीवनमा फर्किने आधार खोजिरहेका छन्। यस वर्षको दशैं यात्रामा सडकको क्षतिले थप कठिनाइ सिर्जना गरेको विषय पनि सार्वजनिक भएको थियो। । दशैंको अर्को विशेषता घर फर्किने नेपालीको ठूलो चहलपहल हो। असोज २० गतेसम्मको सार्वजनिक विवरणअनुसार घटस्थापनादेखि काठमाडौं उपत्यकाबाट करिब ५ लाख ७६ हजार मानिस दशैं मनाउन आआफ्ना घरजिल्लातर्फ प्रस्थान गरेका थिए। यो तथ्याङ्कले दशैं नेपाली समाजमा पारिवारिक पुनर्मिलनको कति ठूलो अवसर हो भन्ने देखाउँछ। । तर घर फर्किने अवसर सबैका लागि सहज थिएन। सडक अवरुद्ध हुने, यात्रा महँगो पर्ने र प्राकृतिक विपद्का कारण परिवारसम्म पुग्न कठिन हुने अवस्थाले पर्वको अर्को यथार्थ पनि देखायो। दशैंको खुसी केवल घर पुग्नेहरूको संख्याबाट मापन गर्न सकिँदैन; घर फर्किन नसकेका, परिवार गुमाएका र विपद्को मारमा परेकाहरूको अवस्थाबाट पनि समाजको संवेदनशीलता मापन हुन्छ।

यस वर्षको दशैंले राज्यको विपद् व्यवस्थापन, सडक सुरक्षाको अवस्था र प्रभावित नागरिकको पुनःस्थापनाबारे पनि प्रश्न उठाएको छ। चाडपर्वमा यात्रुको चाप बढ्ने कुरा हरेक वर्ष थाहा हुँदाहुँदै पनि सडकको अवस्था, सार्वजनिक यातायातको सुरक्षा र विपद् प्रभावित क्षेत्रको व्यवस्थापनमा पर्याप्त तयारी हुन नसक्नु गम्भीर विषय हो। दशैं सकिँदै गर्दा विपद् प्रभावित परिवारलाई बिर्सनु हुँदैन। राहत वितरण, सुरक्षित आवास, सडक पुनःस्थापना र प्रभावित समुदायको जीविकोपार्जनमा सहयोग पर्व सकिएपछि पनि निरन्तर रहनुपर्छ।

बजार, उपभोग र आर्थिक गतिविधिको दशैं

दशैं धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, नेपाली अर्थतन्त्रमा ठूलो आर्थिक गतिविधि उत्पन्न गर्ने अवसर पनि हो। खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, मासु, लत्ताकपडा, यातायात र उपहार सामग्रीको माग बढ्दा बजारमा कारोबार तीव्र हुन्छ। यस वर्ष काठमाडौंको कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारमा दशैंको मुख्य आठदिने अवधिमा तरकारी, फलफूल, मसला, माछा लगायतका वस्तु गरी करिब २७ लाख ९४ हजार किलोग्राम कृषि उपज तथा अन्य सामग्री भित्रिएको सार्वजनिक विवरण छ।यसले पर्वको समयमा खाद्यवस्तुको माग र बजार गतिविधिको आकार देखाउँछ।

बजारमा चहलपहल बढ्नु सकारात्मक हो। किसानले उत्पादनको बजार पाउँछन्, व्यापारीको कारोबार बढ्छ, यातायात क्षेत्रमा रोजगारी र आम्दानीका अवसर सिर्जना हुन्छन्। तर यही समयमा मूल्यवृद्धि, कृत्रिम अभाव, गुणस्तरहीन वस्तुको बिक्री र उपभोक्तामाथि आर्थिक भार पर्ने समस्या पनि देखिन सक्छन्। अर्कोतर्फ, दशैंको आर्थिक गतिविधिमा सबैको पहुँच समान छैन। कसैका लागि नयाँ लुगा र पारिवारिक भोज सामान्य खर्च हो भने कसैका लागि दैनिक आवश्यकताको जोहो गर्नु नै ठूलो चुनौती हुन्छ। विपन्न परिवार, अनियमित आम्दानीमा निर्भर श्रमिक र विपद् प्रभावित नागरिकका लागि पर्वको खर्च थप बोझ बन्न सक्छ। त्यसैले दशैंको आर्थिक सफलतालाई बजारमा कति कारोबार भयो भन्ने आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्नु पर्याप्त हुँदैन। किसानले उचित मूल्य पाए कि पाएनन्, उपभोक्ताले उचित मूल्यमा वस्तु पाए कि पाएनन्, श्रमिकले पर्वमा परिवारसँग बस्न पाए कि पाएनन् र विपन्न नागरिकले पनि सम्मानपूर्वक चाड मनाउन सके कि सकेनन् भन्ने प्रश्न उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

परम्परा जोगाउने कि बदलिँदो समयसँगै बदलिने?

यो प्रश्नको उत्तर परम्परालाई जस्ताको तस्तै राख्ने वा सबै पुराना चलन त्याग्ने भन्ने दुई अतिवादी सोचमा खोज्नु उचित हुँदैन।
परम्पराको मूल भावना जोगाउँदै समयअनुकूल सुधार गर्नु नै विवेकपूर्ण बाटो हो। टीका र जमरा लगाउने, मान्यजनको आशीर्वाद लिने, परिवारसँग भेटघाट गर्ने, सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने र आपसी सद्भाव बढाउने पक्षलाई निरन्तरता दिनुपर्छ। तर आर्थिक हैसियत देखाउने प्रतिस्पर्धा, सामाजिक दबाब र अनावश्यक खर्चलाई परम्पराको अनिवार्य हिस्सा ठान्नु हुँदैन।
त्यसैगरी, दशैंलाई कुनै एक धर्म वा समुदायको उत्सवमा मात्र सीमित गरेर हेर्नुभन्दा नेपाली समाजको सांस्कृतिक जीवनमा यसको प्रभाव बुझ्नु आवश्यक छ। विभिन्न समुदायका आआफ्नै चाडपर्व, विश्वास र परम्परा छन्। एकअर्काको संस्कृतिलाई सम्मान गर्ने, धार्मिक सहिष्णुता कायम गर्ने र विविधताबीच सहअस्तित्वको भावना बलियो बनाउने कामले सामाजिक एकता बढाउँछ।
दशैंमा घरका ज्येष्ठ सदस्यलाई सम्मान गरिन्छ। तर उनीहरूलाई दशैंको दिन मात्र होइन, वर्षभरि सम्मान र हेरचाह गर्न सक्नुपर्छ। बालबालिकालाई टीका लगाएर आशीर्वाद दिइन्छ। तर उनीहरूलाई इमानदारी, परिश्रम, समानता र अरूप्रति सम्मान गर्ने संस्कार पनि सिकाउनुपर्छ। देवी दुर्गाको शक्ति आराधना गरिन्छ। तर समाजमा महिला हिंसा, विभेद र अन्यायविरुद्ध व्यवहारमै उभिन सकिएन भने धार्मिक उत्सवको सन्देश अधुरै रहन्छ।
यहीँनेर दशैंको परम्परा र आधुनिक समाजको जिम्मेवारी एकअर्कासँग जोडिन्छन्।

दशैंको बिदाइसँगै आत्मसमीक्षाको समय

आज कोजाग्रत पूर्णिमासँगै दशैंको औपचारिक समापन हुँदै गर्दा टीका, जमरा र आशीर्वादका स्मृतिहरू मनमा रहनेछन्। कतिपय परिवारमा अझै आफन्त भेटघाट र पूजाआजा चलिरहेको छ भने कतिपय मानिस नियमित काममा फर्किने तयारीमा छन्। काठमाडौं उपत्यकामा दशैं बिदा सकिन लागेसँगै घर फर्किने यात्रुको चहलपहल पनि बढेको छ। ।
तर दशैं सकिनु भनेको यसको सन्देश समाप्त हुनु होइन। पर्वमा देखिएको आत्मीयता, सहयोग, सद्भाव र जिम्मेवारीलाई दैनिक जीवनमा उतार्न सकियो भने मात्र उत्सवको वास्तविक उपलब्धि देखिन्छ।
दशैंले हामीलाई शक्ति र समृद्धिको कामना गर्न सिकाउँछ। तर शक्ति कमजोरमाथि शासन गर्न होइन, अन्यायविरुद्ध उभिन प्रयोग हुनुपर्छ। समृद्धि व्यक्तिगत सम्पत्ति थुपार्नमा मात्र होइन, परिवार र समाजको जीवनस्तर सुधार्नमा पनि देखिनुपर्छ। आशीर्वाद ग्रहण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर अरूलाई सहयोग र सम्मान दिन सक्नु पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
यस वर्षको दशैंले हामीलाई एउटा गम्भीर यथार्थ सम्झाएको छ—एउटै देशमा कसैको घरमा उत्सव छ, कसैको घरमा विपद्को शोक। कसैले परिवारसँग खुसी साटिरहेको छ, कसैले गुमाएका आफन्तको सम्झनामा दिन बिताइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा दशैंको वास्तविक मानवीयता अरूको पीडाप्रति संवेदनशील बन्नुमा पनि छ।
दशैंको अन्तिम दिनले हामीलाई केवल देवी महालक्ष्मीको आराधना गर्न होइन, आफ्नो सोच, व्यवहार र सामाजिक जिम्मेवारीको पनि समीक्षा गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ।
टीका निधारबाट मेटिएला, जमरा ओइलाउला, बिदा सकिएला र दैनिक जीवनको दौडधुप फेरि सुरु होला। तर दशैंले दिएको सद्भाव, आत्मीयता, न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता र मानवीयताको भावना वर्षभरि जीवित रहन सके मात्रै पर्वको सार्थकता प्रमाणित हुनेछ।