अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेको अभिव्यक्तिमाथि हमालको असन्तुष्टि, नेपाल–भारत सम्बन्ध र राष्ट्रवादको अर्थबारे फेरि चर्कियो बहस

काठमाडौं, ९ कार्तिक। नेपाल–भारत सम्बन्धबारे अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले दिएको अभिव्यक्तिलाई लिएर नेपाली चलचित्र क्षेत्रका चर्चित अभिनेता राजेश हमालले असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। छिमेकी मुलुकसँगको सम्बन्ध सुदृढ बनाउनु आवश्यक भए पनि त्यसका नाममा नेपालको राष्ट्रिय स्वाभिमान, सार्वभौमसत्ता र कूटनीतिक मर्यादामा सम्झौता गर्न नहुने उनको धारणा छ। हमालले सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमार्फत सार्वजनिक गरेको आफ्नो विचारमा वाग्लेको अभिव्यक्ति मन्त्रीको पदीय जिम्मेवारी र नेपालको स्थापित परराष्ट्र नीतिको दृष्टिकोणबाट उपयुक्त नभएको तर्क गरेका छन्। उनको टिप्पणीसँगै नेपालमा राष्ट्रवादको परिभाषा, छिमेकीसँगको सम्बन्ध र राष्ट्रिय हितको संरक्षणबारे बहस थप चर्किने संकेत देखिएको छ।

वाग्लेको अभिव्यक्तिले किन जन्मायो विवाद?

भारतको नयाँदिल्लीमा आयोजित ‘एनडीटीभी वर्ल्ड समिट २०२६’ मा बोल्दै अर्थमन्त्री वाग्लेले नेपालमा राष्ट्रवादलाई भारतविरोधी भावनासँग जोडेर बुझ्ने पुरानो प्रवृत्ति अब अन्त्य भएको आशय व्यक्त गरेका थिए।
उनको भनाइको मूल सन्देश नेपाल र भारतबीचको गहिरो अन्तरसम्बन्धलाई स्वीकार गर्दै पुरानो भारतविरोधी राष्ट्रवादी सोचबाट अगाडि बढ्नुपर्ने भन्ने देखिन्छ। तर यही अभिव्यक्तिलाई लिएर फरक धारणा सार्वजनिक हुन थालेका छन्। हमालले छिमेकीसँगको निकटता र मित्रताको पक्षमा उभिनु एउटा कुरा भए पनि त्यसलाई नेपालको राष्ट्रिय अडान कमजोर पार्ने भाष्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न नहुने तर्क गरेका छन्। उनका अनुसार परराष्ट्र नीति कुनै व्यक्तिको व्यक्तिगत बुझाइ वा तत्कालीन राजनीतिक प्राथमिकतामा मात्र निर्भर हुन सक्दैन। यो देशको सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय हित र दीर्घकालीन कूटनीतिक सिद्धान्तसँग जोडिएको विषय हो।

‘भारतसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउनु, तर नेपालको अडान नबिर्सनु’

नेपाल र भारतबीच भौगोलिक निकटता मात्र होइन, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा जनस्तरको गहिरो सम्बन्ध छ। खुला सीमा, व्यापार, रोजगारी र पारिवारिक सम्बन्धले दुई देशलाई लामो समयदेखि जोड्दै आएका छन्। तर निकट सम्बन्ध हुनु र सबै विषयमा समान दृष्टिकोण हुनु एउटै कुरा होइन। सीमा विवाद, व्यापार असन्तुलन, आर्थिक निर्भरता तथा अन्य द्विपक्षीय विषयमा नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार स्पष्ट धारणा राख्नुपर्ने आवश्यकता रहँदै आएको छ। मित्रताको नाममा प्रश्न उठाउनै नहुने वातावरण बन्नु पनि उचित हुँदैन भने असहमतिलाई भारतविरोधी भावनाका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नुले पनि बहसलाई साँघुरो बनाउन सक्छ।

राष्ट्रवाद भारतविरोधी भावना मात्रै हो त?

वाग्लेको अभिव्यक्तिले उठाएको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न राष्ट्रवादको अर्थसँग सम्बन्धित छ। राष्ट्रवादलाई छिमेकी राष्ट्रप्रतिको विरोधसँग मात्र जोडेर हेर्नु अपूर्ण बुझाइ हुन सक्छ। त्यस्तै, राष्ट्रिय स्वाभिमानको कुरा गर्ने हरेक व्यक्तिलाई भारतविरोधी ठान्नु पनि वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोण होइन। एउटा देशप्रति मैत्रीपूर्ण व्यवहार राख्दै अर्को देशसँग आफ्नो हितका विषयमा स्पष्ट अडान लिन सकिन्छ। कूटनीतिक सम्बन्धको परिपक्वता भनेकै असहमति हुँदा पनि संवाद कायम राख्नु र समानताको आधारमा समस्या समाधान गर्ने प्रयास गर्नु हो। त्यसैले नेपालमा राष्ट्रवादको बहसलाई केवल ‘भारतको विरोध गर्ने कि नगर्ने’ भन्ने दुई ध्रुवमा सीमित गर्नुको सट्टा राष्ट्रिय हित, आर्थिक आत्मनिर्भरता, सीमा सुरक्षा र स्वतन्त्र निर्णय क्षमतासँग जोडेर हेर्न आवश्यक छ।

मन्त्रीको अभिव्यक्ति र कूटनीतिक जिम्मेवारी

सरकारका उच्च पदाधिकारीले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा व्यक्त गर्ने विचारलाई व्यक्तिगत टिप्पणीका रूपमा मात्र हेरिँदैन। त्यस्ता अभिव्यक्तिले सरकारको प्राथमिकता, देशको नीतिगत दिशा र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धबारे सन्देश दिन सक्छन्। त्यसैले अर्थमन्त्रीले नेपाल–भारत सम्बन्धबारे दिएको अभिव्यक्तिको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसको सन्दर्भ, आशय र नीतिगत अर्थलाई अलग-अलग हेर्न आवश्यक हुन्छ।

अर्थमन्त्रीको भनाइलाई आलोचना गर्नु वा समर्थन गर्नु नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताभित्र पर्छ। तर कुनै अभिव्यक्तिलाई राष्ट्रिय स्वाभिमानविरुद्धको ठहर गर्दा त्यसको वास्तविक आशय र सन्दर्भलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। त्यसैगरी, राष्ट्रिय हितको प्रश्न उठाउने नागरिकलाई पुरानो सोचको प्रतिनिधि भनेर पन्छाउनु पनि उचित हुँदैन।
हमालको प्रतिक्रियाले सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिको भाषिक जिम्मेवारी र नेपालको परराष्ट्र नीतिबारे थप स्पष्ट संवाद आवश्यक रहेको सन्देश दिएको छ।

नेपालको कूटनीति : न विरोधको अन्धता, न निकटताको अन्धसमर्थन
नेपालका लागि भारत महत्त्वपूर्ण छिमेकी र आर्थिक साझेदार हो। त्यसैले सम्बन्ध सुधार गर्नु नेपालको हितमै छ। तर सम्बन्धको मजबुती आपसी सम्मान, विश्वास र एकअर्काको सार्वभौमसत्ताको स्वीकारमा आधारित हुनुपर्छ। नेपालले भारतसँग सहकार्य गर्न सक्छ, व्यापार विस्तार गर्न सक्छ र साझा हितका विषयमा नजिकबाट काम गर्न सक्छ। साथै, आफ्ना सीमा, आर्थिक प्राथमिकता र राष्ट्रिय नीतिका विषयमा स्वतन्त्र निर्णय गर्ने अधिकार पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
कूटनीतिमा चर्को भाषणभन्दा तथ्य, प्रमाण र संवाद प्रभावकारी हुन्छन्। मित्रता कायम राख्नु र आफ्नो राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्नु परस्पर विरोधी उद्देश्य होइनन्। बरु यी दुई पक्षबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्नु नै परिपक्व कूटनीतिको आधार हो।

नेपाल–भारत सम्बन्धमा दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्न दुवै देशको संवेदनशीलता बुझ्नु आवश्यक छ। तर नेपालको राष्ट्रिय हितबारे स्पष्ट बोल्नु भारतविरोधी हुनु होइन, र भारतसँग मित्रता कायम गर्नु राष्ट्रिय स्वाभिमान त्याग्नु पनि होइन। यी दुईबीचको सन्तुलन नै नेपालको परराष्ट्र नीतिको वास्तविक परीक्षा हो।