मानव सभ्यताको सम्पूर्ण इतिहासलाई नियाल्दा एउटा सत्य स्पष्ट देखिन्छ मानिस सधैँ खोजमा छ। कहिले उसले प्रकृतिको रहस्य खोज्यो, कहिले तारामण्डलको, कहिले विज्ञानको, कहिले समाजको र कहिले आफ्नै अस्तित्वको। यही खोजका दुई प्रमुख मार्ग हुन,अध्ययन र ध्यान।

यी दुवै ज्ञानका माध्यम हुन्, तर दुवैको दिशा, उद्देश्य र अन्तिम गन्तव्य फरक छन्। अध्ययनले मानिसलाई बाहिरी संसार (Outer World) को ज्ञान दिन्छ भने ध्यानले मानिसलाई आफ्नै भित्री संसार (Inner World) को अनुभूति गराउँछ। अध्ययनले वस्तु, घटना र प्रकृतिलाई बुझ्न सिकाउँछ, तर ध्यानले आफूलाई बुझ्न सिकाउँछ।

आजको आधुनिक समाजले अध्ययनलाई अत्यधिक महत्त्व दिएको छ। विद्यालय, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र पुस्तकालयहरू ज्ञानको विस्तारमा निरन्तर लागिरहेका छन्। विज्ञानले ब्रह्माण्डको दूरी नाप्न सिकाएको छ, समुद्रको गहिराइ मापन गरेको छ र अणुदेखि आकाशगंगासम्मको अध्ययन गरेको छ। तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ,जसले संसारलाई बुझ्न खोजिरहेको छ, के उसले आफूलाई बुझ्न सकेको छ?

यही प्रश्नबाट योगदर्शनको यात्रा सुरु हुन्छ।

महर्षि पतञ्जलिले योगसूत्रको प्रारम्भमै भन्नुभएको छ—“योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।” अर्थात् चित्तका वृत्तिहरू शान्त हुनु नै योग हो। यहाँ योगको अर्थ शरीरलाई लचकदार बनाउनु मात्र होइन; मनका तरङ्गहरूलाई शान्त पार्दै चेतनाको वास्तविक स्वरूपमा स्थापित हुनु हो।

अध्ययनले मनलाई नयाँ–नयाँ जानकारीले भरिदिन्छ; ध्यानले मनलाई अनावश्यक बोझबाट खाली गर्छ। अध्ययनले सङ्कलन गर्छ, ध्यानले शुद्धीकरण गर्छ। अध्ययनले स्मृति बढाउँछ, ध्यानले जागरण ल्याउँछ।

अपरा विद्या र परा विद्या

उपनिषद्हरूले ज्ञानलाई दुई भागमा विभाजन गरेका छन्,अपरा विद्या र परा विद्या। अपरा विद्या भनेको वेद, शास्त्र, विज्ञान, भाषा, इतिहास, गणितलगायत बाहिरी विषयहरूको अध्ययन हो। परा विद्या भनेको आत्माको प्रत्यक्ष अनुभूति गराउने ज्ञान हो।

मुण्डकोपनिषद्ले अपरा र परा विद्याको भिन्नतालाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। अपरा विद्याले संसार र त्यसका विषयहरू बुझ्न सहयोग गर्छ भने परा विद्याले परम सत्यको अनुभूतितर्फ लैजान्छ। यही कारणले पूर्वीय दर्शनमा अध्ययनलाई अस्वीकार गरिएको छैन, तर अध्ययनलाई ध्यानको विकल्प पनि मानिएको छैन। आज धेरै मानिसले हजारौँ पुस्तक पढेका हुन्छन्, तर आफ्नै मनको एउटा पृष्ठ पनि पढेका हुँदैनन्। उनीहरूलाई संसारका धेरै तथ्य थाहा हुन्छन्, तर आफ्नै क्रोध, लोभ, भय र अहंकारको जरा कहाँ छ भन्ने थाहा हुँदैन।अध्ययनले उत्तर दिन्छ; ध्यानले अनुभव दिन्छ। अध्ययनले सिद्धान्त सिकाउँछ; ध्यानले सत्य देखाउँछ। अध्ययनले जानकारी (Information) दिन्छ; ध्यानले अनुभूति (Realization) दिन्छ।

बुद्धको मार्ग : अध्ययनभन्दा अनुभूति

भगवान् बुद्ध यसको उत्कृष्ट उदाहरण हुनुहुन्छ। उहाँले केवल धेरै शास्त्र पढेर बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभएको होइन। गहिरो ध्यान, मौनता र आत्मनिरीक्षणबाट उहाँले दुःख, तृष्णा र मुक्तिको सत्य प्रत्यक्ष अनुभूति गर्नुभयो। त्यसैले बौद्ध परम्परामा “अप्प दीपो भव” अर्थात् “आफ्नो दीपक आफैँ बन” भन्ने सन्देशलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। सत्यलाई बाहिर मात्र खोज्नुको सट्टा आफ्नै चेतनामा खोज्नुपर्ने शिक्षा यसमा निहित छ।

बुद्धको यो सन्देशले अध्ययनभन्दा अनुभूतिलाई बढी महत्त्व दिन्छ। बाहिरको प्रकाशले संसार देखाउँछ, तर ध्यानबाट जागेको भित्री प्रकाशले आफूलाई देखाउँछ। जब मानिस आफ्नै चेतनाको दीपक बन्छ, तब ऊ अज्ञानको अन्धकारबाट ज्ञानको प्रकाशतर्फ अग्रसर हुन्छ।

भगवतगिताको  दृष्टिमा ज्ञान र ध्यान

भगवतगिताले पनि केवल शास्त्रको अध्ययनलाई पर्याप्त मानेको छैन। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई ज्ञान मात्र होइन, ध्यानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगको समन्वय सिकाउनुभएको छ।गीता अनुसार, जसको मन स्थिर छ, इन्द्रियहरू संयमित छन् र चेतना आत्मामा स्थित छ, उसले वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्छ। ज्ञानको अन्तिम उद्देश्य केवल जानकारी सङ्कलन गर्नु होइन; चेतनाको रूपान्तरण गर्नु हो।

यस अर्थमा अध्ययन र ध्यानबीच गहिरो सम्बन्ध छ। अध्ययनले सत्यको बौद्धिक परिचय गराउँछ भने ध्यानले त्यस सत्यलाई जीवनमा अनुभूत गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

आधुनिक मनोविज्ञान र ध्यान

आधुनिक मनोविज्ञानले पनि ध्यानको प्रभावलाई स्वीकार गर्न थालेको छ। विभिन्न अनुसन्धानहरूले नियमित ध्यानले तनाव घटाउन, एकाग्रता बढाउन, भावनात्मक सन्तुलन कायम गर्न तथा मानसिक कार्यक्षमतामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने देखाएका छन्।

तर योगदर्शनका लागि ध्यानको उद्देश्य केवल तनाव व्यवस्थापन (Stress Management) होइन। यसको उद्देश्य चेतनाको विस्तार (Expansion of Consciousness), आत्मनिरीक्षण र आत्मसाक्षात्कार (Self-Realization) तर्फ अघि बढ्नु हो। अध्ययनले मानिसलाई बाहिरी संसारमाथि अधिकार दिलाउन सक्छ, तर ध्यानले मानिसलाई आफ्नै मनमाथि अधिकार प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ। अध्ययनले प्रकृतिका नियम बुझाउँछ; ध्यानले जीवनका गहिरा आयाम बुझ्न सहयोग गर्छ।

अध्ययनले प्रश्नको उत्तर खोज्छ; ध्यानले प्रश्न सोध्ने व्यक्तिलाई नै चिनाउँछ। अध्ययनको केन्द्र वस्तु र विषय हुन्छ; ध्यानको केन्द्र चेतना हुन्छ।

“म को हुँ?”—आत्मअनुसन्धानको प्रश्न

महर्षि रमणले बारम्बार एउटा मूल प्रश्नमा ध्यान दिन आग्रह गर्नुभयो—“म को हुँ?”

यो प्रश्नको उत्तर केवल कुनै पुस्तक पढेर प्राप्त हुँदैन। यसको गहिरो उत्तर मौनता, ध्यान र आत्म-अवलोकनबाट खोज्नुपर्छ।

अध्ययनले अरूका अनुभव पढाउँछ; ध्यानले आफ्नै अनुभव जगाउँछ। अध्ययनबाट प्राप्त ज्ञान अरूको अनुभवमा आधारित हुन सक्छ, तर ध्यानबाट प्राप्त अनुभूति आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभवमा आधारित हुन्छ।

पञ्चकोश र चेतनाको यात्रा

पूर्वीय दर्शनले चेतनाका विभिन्न तहहरूको चर्चा गरेको छ। शरीर, प्राण, मन, बुद्धि र आनन्दको यात्रा गर्दै मानिस अन्ततः आत्मचेतनाको गहिराइमा पुग्न सक्छ। वेदान्त परम्परामा यसलाई पञ्चकोश सिद्धान्तद्वारा व्याख्या गरिएको छ।

अध्ययन मुख्यतः मन र बुद्धिको क्षेत्रमा सक्रिय रहन्छ। तर ध्यानले मनको गतिविधिलाई अवलोकन गर्दै मनभन्दा पर रहेको शुद्ध चेतनाको अनुभूतितर्फ अघि बढ्ने प्रयास गर्छ।

त्यसैले ध्यान केवल मानसिक अभ्यास मात्र होइन; यो आत्म-अनुसन्धान र चेतनाको गहिरो यात्राको माध्यम पनि हो।

सूचना धेरै, आत्मबोध कम

आजको युगमा सूचना (Information) को कमी छैन, तर आत्मबोध (Self-Awareness) को कमी देखिन्छ। पुस्तक, इन्टरनेट र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले जानकारीलाई अत्यन्त सहज बनाएका छन्। तर शान्ति, सन्तोष, करुणा र आत्मबोध डाउनलोड गर्न सकिँदैन। ती अभ्यास, अनुशासन, आत्मनिरीक्षण र ध्यानबाट विकसित हुन्छन्।

बाहिरी संसारको यात्राले सुविधा दिन सक्छ; भित्री संसारको यात्राले स्वतन्त्रताको अनुभूति दिन सक्छ।

यसको अर्थ अध्ययन आवश्यक छैन भन्ने होइन। अध्ययन र ध्यान एकअर्काका विरोधी होइनन्; तिनीहरू परिपूरक हुन्।

अध्ययनले बुद्धि दिन्छ, ध्यानले चेतनाको गहिराइसँग परिचय गराउँछ। अध्ययनले दिशा देखाउँछ, ध्यानले त्यस दिशामा अघि बढ्ने आन्तरिक शक्ति दिन्छ। अध्ययन बिना ध्यान अन्धविश्वासतर्फ जान सक्छ भने ध्यान बिना अध्ययन केवल बौद्धिक अहंकारमा सीमित हुन सक्छ।

श्रवण, मनन र निदिध्यासन

पूर्वीय ज्ञानपरम्पराले सत्यको अनुभूतिका लागि श्रवण, मनन र निदिध्यासनलाई महत्त्वपूर्ण चरणका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

श्रवण अर्थात् सत्य वा ज्ञानलाई सुन्नु तथा अध्ययन गर्नु।

मनन अर्थात् प्राप्त ज्ञानमाथि गहिरो चिन्तन र विचार गर्नु।

निदिध्यासन अर्थात् त्यस सत्यमा निरन्तर ध्यान गर्दै त्यसलाई प्रत्यक्ष अनुभूतिको तहमा पुर्‍याउनु।

यसरी हेर्दा अध्ययन र ध्यान एउटै यात्राका फरक चरणहरू बन्न सक्छन्। अध्ययनले ज्ञानको ढोका खोल्छ, मननले त्यसलाई स्पष्ट बनाउँछ र ध्यानले त्यसलाई अनुभूतिको तहमा पुर्‍याउँछ।

अध्ययन र ध्यानको समन्वय

अध्ययन र ध्यानबीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता यही हो कि अध्ययनले संसार चिन्ने बाटो दिन्छ भने ध्यानले आफूलाई चिन्ने र बदल्ने शक्ति दिन्छ।

अध्ययनले बाहिरी आँखालाई खोल्छ; ध्यानले भित्री दृष्टि जागृत गर्छ। अध्ययनले बौद्धिक विकास गराउँछ; ध्यानले आत्मनिरीक्षण र चेतनाको विकासमा सहयोग गर्छ। अध्ययनले सफल मानिस बन्न सहयोग गर्न सक्छ; ध्यानले शान्त, सजग, संयमित र आत्मबोधयुक्त मानिस बन्न सहयोग गर्छ।

त्यसैले मानव जीवनमा अध्ययन र ध्यान दुवै आवश्यक छन्।

अध्ययनले बाहिरी संसारको आँखा खोल्छ भने ध्यानले आत्माको द्वार खोल्छ। बाहिरी ज्ञानले मानिसलाई विद्वान् बनाउन सक्छ, तर भित्री अनुभूतिले मात्र उसको जीवनमा वास्तविक रूपान्तरण ल्याउन सक्छ।

संसारलाई जित्नु ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ, तर आफ्नै मनलाई बुझ्नु र संयमित गर्नु अझ ठूलो विजय हो। यही योगदर्शनको एउटा महत्त्वपूर्ण सार हो, यही उपनिषद् परम्पराको गहिरो सन्देश हो र यही मानव जीवनको भित्री यात्राको मूल उद्देश्य पनि हो।

अध्ययनबाट ज्ञान प्राप्त गरौँ, मननबाट त्यसलाई गहिरो बनाऔँ र ध्यानबाट त्यसलाई जीवनको अनुभूतिमा रूपान्तरण गरौँ।

बाहिरी संसारलाई बुझ्ने यात्रा अध्ययन हो; भित्री संसारलाई बुझ्ने यात्रा ध्यान हो। जब यी दुई यात्राको समन्वय हुन्छ, तब मानिस केवल विद्वान् मात्र होइन, सजग, विवेकी, शान्त र आत्मबोधयुक्त मानव बन्ने दिशामा अघि बढ्छ।