औसत आर्थिक वृद्धिदर ४.२६ प्रतिशत मात्रै, पछिल्ला तीन वर्षमा फेरि ४ प्रतिशत वरिपरि सीमित; कृषि ३ प्रतिशतको हाराहारीमा, विद्युत् सबैभन्दा तीव्र गतिमा विस्तार

काठमाडौं, १५ असोज। नेपालको अर्थतन्त्र पछिल्लो १५ वर्षमा निरन्तर एउटै गतिमा अघि बढ्न सकेको देखिँदैन। राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयले सार्वजनिक गरेको आ.व. २०६८/६९ देखि २०८२/८३ सम्मको वार्षिक आर्थिक वृद्धिदर हेर्दा नेपाली अर्थतन्त्रले कहिले उच्च गति समातेको छ भने कहिले शून्यनजिक पुगेको र एक वर्ष ऋणात्मकसमेत भएको देखिन्छ। १५ वर्षको तथ्यांकअनुसार नेपालको औसत वार्षिक GDP वृद्धिदर करिब ४.२६ प्रतिशत रहेको छ। तर यो औसत अंकभित्र अर्थतन्त्रको उतारचढाव निकै ठूलो छ। १५ वर्षको अवधिमा सबैभन्दा उच्च आर्थिक वृद्धिदर आ.व. २०७३/७४ मा ८.९८ प्रतिशत पुगेको थियो। त्यसको विपरीत आ.व. २०७६/७७ मा अर्थतन्त्र २.३७ प्रतिशतले संकुचित भयो। त्यसपछि अर्थतन्त्रले तीव्र पुनरुत्थान गरे पनि पछिल्ला वर्षमा फेरि वृद्धिदर ४ प्रतिशत आसपासमै सीमित देखिन्छ।
१५ वर्षको आर्थिक यात्रामा तीन फरक चरण तालिकालाई कालक्रम अनुसार हेर्दा नेपालको आर्थिक वृद्धिलाई मोटामोटी तीन चरणमा बुझ्न सकिन्छ।
पहिलो चरण—२०६८/६९ देखि २०७२/७३ को अवधिमा वृद्धिदर क्रमशः ४.६७, ३.५३, ६.०१, ३.९८ र ०.४३ प्रतिशत रहेको छ। यसले सुरुदेखि नै नेपालको आर्थिक वृद्धि स्थिर नभएको देखाउँछ। विशेषगरी २०७२/७३ मा वृद्धिदर ०.४३ प्रतिशतमा झर्नु ठूलो धक्का थियो।

दोस्रो चरण—२०७३/७४ देखि २०७७/७८ को अवधिमा अर्थतन्त्रले तुलनात्मक रूपमा तीव्र गति लिएको देखिन्छ।
वृद्धिदर क्रमशः:
२०७३/७४ — ८.९८%, २०७४/७५ — ७.६२%, २०७५/७६ — ६.६६%, २०७६/७७ — –२.३७%, २०७७/७८ — ४.८४%
अर्थात् लगातार तीन वर्ष ६ प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको आर्थिक वृद्धि कोभिड–१९ महामारीको समयमा एकैपटक ऋणात्मक भयो।

तेस्रो चरण—२०७८/७९ देखि २०८२/८३ कोअवधिमा कोभिड महामारीपछि अर्थतन्त्र पुनः माथि उठे पनि उच्च वृद्धिको गति टिक्न सकेन। वृद्धिदर ५.६३% → १.९८% → ३.६८% → ४.४३% → ३.८५% रह्यो।

यसले पछिल्ला पाँच वर्षमा अर्थतन्त्र ६–८ प्रतिशतको तीव्र विस्तारमा जान नसकेको देखाउँछ।

नेपालको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार मानिने कृषि, वन तथा मत्स्य क्षेत्रको १५ वर्षको औसत वृद्धि करिब ३.०४ प्रतिशत देखिन्छ।
कृषि वृद्धिदर:
५.२९ → १.३१ → ४.४९ → १.२० → –०.०८ → ५.१७ → २.६१ → ५.१६ → २.४३ → २.८५ → २.३५ → ३.०२ → ५.१९ → ३.०५ → १.५८ प्रतिशत
यसमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के देखिन्छ भने कृषि क्षेत्रले १५ वर्षमा एकपटक मात्रै ऋणात्मक वृद्धि बेहोरेको छ, तर दीर्घकालीन रूपमा यसको वृद्धि ३ प्रतिशत आसपासमै सीमित छ।
चालु आ.व. २०८२/८३ मा कृषि वृद्धिदर १.५८ प्रतिशत मात्रै रहने प्रारम्भिक अनुमान छ।
अर्थात् नेपालको ठूलो जनसंख्या र रोजगारीसँग जोडिएको कृषि क्षेत्रले समग्र अर्थतन्त्रलाई तीव्र गतिमा तान्न सकेको देखिँदैन।
गैरकृषि क्षेत्र भने कृषिभन्दा अगाडि
१५ वर्षको तथ्यांकमा गैरकृषि क्षेत्रको औसत वृद्धिदर करिब ४.५२ प्रतिशत देखिन्छ।
यसको अर्थ, लामो अवधिमा गैरकृषि अर्थतन्त्र कृषि क्षेत्रभन्दा करिब डेढ प्रतिशत अंक बढी गतिमा बढेको छ।
तर गैरकृषि क्षेत्रभित्र पनि सबै क्षेत्र समान रूपमा अघि बढेका छैनन्।
विद्युत् क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो उछाल
तालिकाको सबैभन्दा उल्लेखनीय तथ्य विद्युत् तथा ग्यास क्षेत्रको वृद्धि हो।
यस क्षेत्रको १५ वर्षको औसत वृद्धिदर करिब १३ प्रतिशत छ। २०७४/७५ मा विद्युत् क्षेत्र २२.८४ प्रतिशत, २०७६/७७ मा १९.५१ प्रतिशत, २०७८/७९ मा १९.७६ प्रतिशत र चालु आ.व. २०८२/८३ मा २०.९३ प्रतिशत वृद्धि हुने प्रारम्भिक अनुमान छ।
विशेषगरी पछिल्ला वर्षमा जलविद्युत् उत्पादन विस्तारसँगै यो क्षेत्र नेपाली अर्थतन्त्रको तीव्र गतिमा बढ्ने क्षेत्र बनेको तथ्यांकले देखाउँछ।
तर एउटा महत्वपूर्ण पक्ष पनि छ—उच्च प्रतिशतमा बढेको विद्युत् क्षेत्रको GDP मा हिस्सा कृषि वा व्यापारजस्तो ठूलो छैन। त्यसैले विद्युत्को २० प्रतिशतभन्दा बढी वृद्धि हुनु र समग्र GDP ३.८५ प्रतिशत मात्रै बढ्नु एकअर्कासँग विरोधाभास होइन।
उत्पादनमूलक उद्योगको वृद्धि भने अस्थिर
उत्पादनमूलक उद्योग (Manufacturing) को १५ वर्षको तथ्यांक हेर्दा औसत वृद्धि करिब ३.३२ प्रतिशत मात्रै देखिन्छ।
यस क्षेत्रले पटक–पटक ऋणात्मक वृद्धि बेहोरेको छ।
उदाहरणका लागि:
२०७२/७३ — –९.५१%
२०७६/७७ — –९.०३%
२०७८/७९ — –१.७०%
२०७९/८० — –२.०२%
चालु वर्षमा भने उत्पादनमूलक उद्योगको वृद्धि २.८३ प्रतिशत रहने अनुमान छ।
यसले नेपालको आर्थिक वृद्धिमा उत्पादनमूलक उद्योगको योगदान अझै अस्थिर रहेको देखाउँछ।
निर्माण क्षेत्र पनि स्थिर हुन सकेन
निर्माण क्षेत्रको १५ वर्षको तथ्यांक पनि उतारचढावपूर्ण छ।
कुनै वर्ष १७.२३ प्रतिशतसम्म पुगेको निर्माण क्षेत्र कुनै वर्ष –११.३९ प्रतिशतसम्म झरेको छ।
पछिल्ला वर्षमा भने:
७.४२% → –४.१०% → –०.३१% → ३.८८% → ४.५१%
अर्थात् अहिले निर्माण क्षेत्र पुनः सकारात्मक दिशामा देखिए पनि यसको वृद्धि अझै उच्च दरमा पुगेको छैन।
व्यापार र यातायात : अर्थतन्त्रसँगै तीव्र उतारचढाव
थोक तथा खुद्रा व्यापारको १५ वर्षको औसत वृद्धिदर करिब ५.१६ प्रतिशत छ।
यातायात तथा भण्डारण क्षेत्रमा भने उतारचढाव अझ ठूलो छ। यसको एक वर्षको वृद्धिदर –३६.७८ प्रतिशतसम्म झरेको तालिकाले देखाउँछ। त्यसपछि क्रमशः १०.७३, १२.५६, १८.०३ र २१.०३ प्रतिशतसम्म पुगेको छ।
यसले महामारीका बेला यातायात तथा पर्यटनसँग सम्बन्धित गतिविधिमा परेको गम्भीर प्रभाव र त्यसपछिको पुनरुत्थानलाई स्पष्ट देखाउँछ।
होटल तथा खाद्य सेवा : उच्च औसत वृद्धि
आवास तथा खाद्य सेवा गतिविधिको १५ वर्षको औसत वृद्धि करिब ८.४३ प्रतिशत देखिन्छ।
सुरुवाती वर्षहरूमा यो क्षेत्र निकै तीव्र गतिमा बढेको थियो—कुनै वर्ष २७.५० प्रतिशतसम्म पुगेको छ।
तर पछिल्लो समयमा वृद्धिदर करिब ५ प्रतिशतको आसपासमा सीमित छ।
सूचना तथा सञ्चार क्षेत्रको वृद्धि पनि उल्लेखनीय
सूचना तथा सञ्चार क्षेत्रमा १५ वर्षको औसत वृद्धि करिब ६.५ प्रतिशत छ।
यस क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा निरन्तर सकारात्मक वृद्धि देखिन्छ। चालु आ.व.मा यसको वृद्धिदर ९.१६ प्रतिशत रहने प्रारम्भिक अनुमान छ।
यसले डिजिटल प्रविधि, दूरसञ्चार तथा सूचना सेवाको विस्तार नेपाली अर्थतन्त्रको बढ्दो हिस्सा बन्दै गएको संकेत गर्छ।
वित्तीय क्षेत्र : वृद्धि छ, तर गति असाधारण छैन
वित्तीय तथा बीमा गतिविधिको १५ वर्षको औसत वृद्धिदर करिब २.२२ प्रतिशत देखिन्छ।
तर यहाँ पनि वर्षअनुसार फरक अवस्था छ। चालु आ.व.मा वित्तीय तथा बीमा गतिविधि ९.१६ प्रतिशतले बढ्ने अनुमान गरिएको छ।
१५ वर्षको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न : अर्थतन्त्र किन ४ प्रतिशत आसपासमै?
समग्र तथ्यांकलाई एकै ठाउँमा राख्दा एउटा महत्वपूर्ण तस्वीर देखिन्छ।
१५ वर्षमा नेपालको GDP वृद्धिदरको औसत ४.२६ प्रतिशत मात्रै छ। यस अवधिमा तीन वर्षजति ६ प्रतिशतभन्दा माथि पुगे पनि त्यो गति दीर्घकालीन रूपमा कायम रहन सकेन।
विशेषगरी पछिल्ला पाँच वर्षको औसत वृद्धिदर करिब ३.९१ प्रतिशत मात्रै हुन्छ।
अर्थात् महामारीपछि अर्थतन्त्र पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किए पनि उच्च आर्थिक वृद्धिको स्थायी आधार निर्माण हुन सकेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न तथ्यांकले उठाउँछ।
आवाज360 को विश्लेषण
१५ वर्षमा विद्युत् चम्कियो, कृषि सुस्तायो; समग्र अर्थतन्त्र भने ४ प्रतिशतको घेरामै
राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको १५ वर्षे तथ्यांकलाई केवल चालु वर्षको ३.८५ प्रतिशत वृद्धिदरमा सीमित गरेर हेर्दा नेपालको आर्थिक यात्राको वास्तविक तस्वीर देखिँदैन।
२०६८/६९ देखि २०८२/८३ सम्मको तथ्यांकले नेपालको अर्थतन्त्रमा दुईवटा फरक प्रवृत्ति देखाउँछ।
पहिलो—ऊर्जा, सूचना–सञ्चार, होटल, व्यावसायिक सेवा जस्ता केही गैरकृषि क्षेत्रमा उल्लेख्य विस्तार भएको छ।
दोस्रो—कृषि र उत्पादनमूलक उद्योगजस्ता वास्तविक उत्पादनसँग जोडिएका क्षेत्रको वृद्धि अपेक्षाकृत कमजोर र अस्थिर छ।
१५ वर्षमा GDP वृद्धिदरको उच्च बिन्दु ८.९८ प्रतिशत र न्यून बिन्दु –२.३७ प्रतिशत हुनु आफैंमा नेपालको अर्थतन्त्र कति संवेदनशील छ भन्ने देखाउने तथ्य हो।
अझ महत्वपूर्ण कुरा, पछिल्ला तीन वर्षको वृद्धिदर ३.६८, ४.४३ र ३.८५ प्रतिशत छ। यसले महामारीपछिको पुनरुत्थानपछि अर्थतन्त्र पुनः मध्यम वृद्धिको अवस्थामा फर्किएको देखाउँछ।
त्यसैले प्रश्न केवल “GDP बढ्यो कि बढेन?” भन्ने होइन।
अबको मुख्य प्रश्न हो—
१५ वर्षमा अर्थतन्त्र बढ्दा त्यसको आधार के बन्यो?
कृषि किन ३ प्रतिशत आसपासमै सीमित रह्यो?
उत्पादनमूलक उद्योग किन पटक–पटक ऋणात्मक भयो?
विद्युत् उत्पादनमा आएको तीव्र विस्तारले अर्थतन्त्रको समग्र संरचनामा कति ठूलो परिवर्तन ल्यायो?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
नेपालले ४ प्रतिशत आसपासको वृद्धिदरबाट माथि उठेर दिगो उच्च आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने आधार निर्माण गरिरहेको छ कि फेरि अर्को चक्रको पर्खाइमा छ?
राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयको १५ वर्षे तथ्यांकले यी प्रश्नको सीधा राजनीतिक उत्तर दिँदैन, तर आर्थिक नीतिको बहसका लागि आवश्यक तथ्य भने स्पष्ट रूपमा अगाडि ल्याउँछ।