काठमाडौं, २ असोज। सरकारले भारत, चीन, अमेरिका, बेलायतसहित १३ मुलुकका लागि राजदूत नियुक्त गर्न नाम सिफारिस गरेको छ। शुक्रबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले विभिन्न क्षेत्रका विज्ञ, प्राज्ञ, विकास साझेदारीका जानकार, सुरक्षा विज्ञ तथा पूर्वप्रधान सेनापतिसहितका व्यक्तिहरूलाई राजदूतका रूपमा अघि सारेको हो।सिफारिस सूचीमा परम्परागत करियर कूटनीतिज्ञभन्दा बाहिरका व्यक्तिहरूको संख्या उल्लेख्य छ। परराष्ट्र नीति, सुरक्षा, आप्रवासन, प्रविधि, विकास, जलवायु, शिक्षा र सार्वजनिक नीतिमा काम गरेका व्यक्तिलाई फरक–फरक रणनीतिक महत्व बोकेका मुलुकमा पठाउने सरकारको छनोटले नेपालको कूटनीतिलाई विशेषज्ञतामुखी बनाउने प्रयास गरेको देखिन्छ। तर राजदूतको भूमिका केवल सम्बन्धित विषयको विज्ञ हुनुमा सीमित हुँदैन। उनीहरूले नेपालको राजनीतिक, आर्थिक, सुरक्षा तथा राष्ट्रिय हितलाई सम्बन्धित मुलुकसँगको सम्बन्धमा प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले अहिलेको मुख्य प्रश्न नाम सिफारिस हुनु मात्र होइन, यी व्यक्तिहरूले सम्बन्धित देशमा नेपालको प्राथमिकता र हितलाई कति प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन सक्छन् भन्ने हो।

को कुन देशमा ?
सरकारले गरेको सिफारिसअनुसार भारतका लागि डा. निश्चलनाथ पाण्डे, चीनका लागि डा. कल्याणराज शर्मा, अमेरिकाका लागि चिरनजंग थापा र बेलायतका लागि पूर्वप्रधानसेनापति गौरव शम्शेर जंगबहादुर राणा प्रस्तावित छन्। त्यस्तै जापानका लागि जिग्यानकुमार थापा, इजरायलका लागि सुरेशकुमार कर्ण, स्पेनका लागि प्राप्ति शेरचन, जर्मनीका लागि शरू जोशी, ओमानका लागि पद्माक्षी राणा, मलेसियाका लागि चूडामणि खरेल, दक्षिण कोरियाका लागि प्रा. डा. सङ्गम श्रेष्ठ, श्रीलंकाका लागि डा. मञ्चला झा र साउदी अरेबियाका लागि गिरीबहादुर सुनारको नाम सिफारिस गरिएको छ।

भारतका लागि प्रस्तावित प्रस्तावित डा. निश्चलनाथ पाण्डे नेपालका परराष्ट्र नीति तथा दक्षिण एसिया मामिलाका जानकार हुन्। उनी सेन्टर फर साउथ एसियन स्टडिजका निर्देशकका रूपमा कार्यरत छन्।यसअघि उनले परराष्ट्र मन्त्रालयअन्तर्गतको परराष्ट्र मामला अध्ययन प्रतिष्ठानको कार्यकारी निर्देशक तथा राष्ट्रिय योजना आयोगको सल्लाहकारका रूपमा काम गरिसकेका छन्। नेपाल सरकारको उच्चस्तरीय परराष्ट्र नीति कार्यदलमा समेत उनी सदस्य थिए।
भारतसँग नेपालको खुला सीमा, व्यापार, ऊर्जा, जलस्रोत, सुरक्षा, पूर्वाधार र जनस्तरको सम्बन्ध जस्ता बहुआयामिक विषय छन्। यस्तो पृष्ठभूमि भएका व्यक्तिको छनोटले भारतसँगको सम्बन्धलाई अध्ययन र नीतिगत संवादका आधारमा अघि बढाउने अपेक्षा गर्नसकिन्छ।

चीनका लागि प्रस्तावित डा. कल्याणराज शर्मा नेपाल–चीन सम्बन्ध, चीन मामिला र अर्थशास्त्रका जानकारका रूपमा परिचित छन्। उनले चीनको फुदान विश्वविद्यालयबाट प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी, व्यापार तथा पर्यटन वित्तपोषणमा केन्द्रित भएर अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका छन्। चीन नेपालको पूर्वाधार, व्यापार, पर्यटन, लगानी तथा कनेक्टिभिटीको महत्वपूर्ण साझेदार भएकाले चीनका लागि प्रस्तावित राजदूतको भूमिका आर्थिक कूटनीतिको दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण हुनेछ।

अमेरिकाका लागि प्रस्तावित चिरनजंग थापा राष्ट्रिय सुरक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका विज्ञ हुन्। उनले सुरक्षा नीति, संकट व्यवस्थापन र कूटनीतिक क्षेत्रमा लामो समय काम गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। उनले Columbia University बाट अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा स्नातकोत्तर गरेका छन्। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा एसियाली क्षेत्रको सुरक्षा तथा संकट व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेका थापाले नेपालका रक्षा मन्त्रालय, राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्, नेपाली सेना र नेपाल प्रहरीसँग समेत काम गरेका थिए।
अमेरिका नेपालको विकास साझेदार मात्र नभई सुरक्षा, व्यापार, शिक्षा, प्रविधि र बहुपक्षीय कूटनीतिमा महत्वपूर्ण साझेदार भएकाले सुरक्षा तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको अनुभव भएको व्यक्तिको छनोटलाई विशेष अर्थमा हेरिएको छ।

बेलायतका लागि प्रस्तावित पूर्वप्रधानसेनापति गौरव शम्शेर जंगबहादुर राणालाई बेलायतका लागि सिफारिस गरिएको छ। उनले नेपाली सेनामा चार दशकभन्दा बढी सेवा गरेका थिए र २०१२ देखि २०१५ सम्म प्रधानसेनापति रहेका थिए। उनी नेपालको शान्ति प्रक्रिया, नेपाली सेनामा पूर्वमाओवादी लडाकू समायोजन, अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति मिसन तथा २०७२ को भूकम्पपछिको सैन्य उद्धार अभियानसँग जोडिएका अनुभव भएका पूर्वसैनिक अधिकारी हुन्। बेलायतसँग नेपालको ऐतिहासिक सैन्य सम्बन्ध, गोर्खा सैनिक, विकास साझेदारी तथा सुरक्षा सहकार्य भएकाले पूर्वप्रधानसेनापतिको सिफारिसले सुरक्षा र सैन्य कूटनीतिको पक्षलाई पनि प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।

जापानका लागि प्रस्तावित जिग्यानकुमार थापाले नेपाल–जापान सम्बन्धमा दुई दशकभन्दा बढी काम गरेको विवरण छ। उनले जापानका विश्वविद्यालयबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, कानुन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यसम्बन्धी अध्ययन गरेका छन्। उनी जापानमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, सार्वजनिक नीति तथा बहुसांस्कृतिक मामिलामा कार्यरत रहेको र नेपाल–जापान उच्चस्तरीय आदानप्रदानमा समेत सहजीकरण गरेको उल्लेख छ। जापानी भाषामा समेत दक्ष रहेको विवरणले जापानमा उनको कार्यक्षेत्रगत सम्बन्धलाई थप महत्वपूर्ण बनाउने देखिन्छ।

सुरेशकुमार कर्णलाई इजरायलका लागि प्रस्ताव गरिएको छ। उनी सूचना प्रविधि, बैंकिङ तथा आर्थिक नीतिको क्षेत्रमा लामो अनुभव भएका व्यक्ति हुन्। कुमारी बैंकमा काम गर्दा मोबाइल वालेटको अवधारणा र सञ्चालनमा संलग्न भएका तथा नेपाल बैंकमा प्रमुख सञ्चालन अधिकृतका रूपमा काम गरेका कर्णको पृष्ठभूमि आर्थिक तथा प्रविधि कूटनीतिसँग जोडिन्छ। इजरायलसँग नेपालको श्रम, प्रविधि, कृषि, सुरक्षा तथा नवप्रवर्तनसम्बन्धी सहकार्यका विषयमा यस्तो अनुभव उपयोगी हुन सक्ने देखिन्छ।

प्राप्ति शेरचन अन्तर्राष्ट्रिय विकास तथा साझेदारी क्षेत्रमा कार्यरत छन्। उनी विश्व बैंक समूहअन्तर्गतको International Finance Corporation (IFC) मा काम गर्दै आएकी र लैंगिक समानता तथा समावेशी वित्तसँग सम्बन्धित कार्यक्रमको नेतृत्व गरेको विवरण छ। एसिया र अफ्रिकामा विकास साझेदारीसम्बन्धी अनुभव भएकी शेरचनको पृष्ठभूमिले स्पेनसँगको विकास तथा आर्थिक सहकार्यमा अर्को आयाम थप्न सक्छ।

जर्मनीका लागि प्रस्तावित शरू जोशीको मुख्य विशेषज्ञता वैदेशिक रोजगार, आप्रवासन सुशासन, लैंगिक समानता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा रहेको छ। नेपालको वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी कानुन तथा नीतिगत संरचना निर्माणमा योगदान गरेको र UN Women लगायतका संस्थामा काम गरेको विवरण छ। पछिल्लो समय आप्रवासन तथा श्रमसम्बन्धी नीतिगत काममा पनि उनी संलग्न रहेको उल्लेख छ। जर्मनीमा नेपाली श्रमिक तथा विद्यार्थीको उपस्थिति, युरोपेली श्रम बजार र आप्रवासनका विषयलाई हेर्दा यो पृष्ठभूमि प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित देखिन्छ।

मलेसियाका लागि सिफारिस गरिएको छ। उनको शैक्षिक पृष्ठभूमि अंग्रेजी, राजनीतिशास्त्र र कानुनमा रहेको छ। शिक्षा तथा सार्वजनिक प्रशासनसँगै खेल प्रशासनमा पनि उनले जिम्मेवारी सम्हालेका छन्।मलेसियामा ठूलो नेपाली श्रमिक समुदाय रहेकाले श्रम, आप्रवासन, श्रमिक सुरक्षा तथा द्विपक्षीय आर्थिक सम्बन्ध राजदूतको महत्वपूर्ण कार्यक्षेत्र हुनेछन्।

दक्षिण कोरियाका लागि प्रस्तावित प्रा. डा. सङ्गम श्रेष्ठ अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, जलवायु उत्थानशीलता र जलसुरक्षासम्बन्धी विषयका प्राज्ञिक व्यक्ति हुन्। उनले एसियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीमा प्राध्यापक तथा डिनका रूपमा काम गरेका छन्। जलस्रोत तथा सरसफाइसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान र परियोजनामा पनि उनको लामो अनुभव रहेको विवरण छ। नेपाल–दक्षिण कोरिया सम्बन्धमा श्रमसँगै प्रविधि, पूर्वाधार, शिक्षा र विकास सहकार्यका विषय महत्वपूर्ण भएकाले उनको प्राविधिक पृष्ठभूमि फरक प्रकारको कूटनीतिक प्राथमिकतासँग जोडिन्छ।

गिरीबहादुर सुनारलाई साउदी अरेबियाका लागि सिफारिस गरिएको छ। उनी समाजशास्त्र तथा विकास नीतिका क्षेत्रमा लामो समय काम गरेका व्यक्ति हुन्। विश्व बैंक र एसियाली विकास बैंकका पूर्वाधार तथा खानेपानीसम्बन्धी कार्यक्रमहरूमा सामाजिक संरक्षण, लैंगिक समानता तथा सामाजिक समावेशीकरणका विषयमा काम गरेको विवरण छ।साउदी अरबमा ठूलो नेपाली श्रमिक समुदाय रहेकाले श्रमिक अधिकार, सामाजिक सुरक्षा, रोजगार तथा कन्सुलर सेवा राजदूतको प्रमुख कार्यक्षेत्रमध्ये पर्नेछन्।

कूटनीतिक टिमको संरचना : सरकारको प्राथमिकता के देखिन्छ?
१३ जनाको पृष्ठभूमि हेर्दा यो सूचीमा करियर कूटनीतिज्ञभन्दा विषयगत विशेषज्ञता भएका व्यक्तिको बाहुल्य देखिन्छ। परराष्ट्र नीति र दक्षिण एसियाबाट सुरु भएर चीन मामिला, सुरक्षा, सैन्य कूटनीति, आप्रवासन, विकास साझेदारी, प्रविधि, जलस्रोत, सुशासन र सामाजिक समावेशीकरणसम्मका क्षेत्र समेटिएका छन्। विशेषगरी भारत, चीन, अमेरिका र बेलायतजस्ता नेपालका रणनीतिक साझेदार मुलुकमा पठाउन लागिएका व्यक्तिको पृष्ठभूमि हेर्दा सम्बन्धित देशसँग मेल खाने विशेषज्ञता प्रयोग गर्ने प्रयास देखिन्छ। अर्कोतर्फ, मलेसिया, ओमान, साउदी अरबजस्ता नेपाली श्रमिकको ठूलो उपस्थिति भएका मुलुकमा पनि श्रम, आप्रवासन तथा सामाजिक नीतिसँग सम्बन्धित अनुभव भएका व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिइएको देखिन्छ। यसले राजदूतको भूमिकालाई परम्परागत राजनीतिक प्रतिनिधित्वभन्दा आर्थिक, श्रम, विकास, सुरक्षा र विषयगत कूटनीतिसँग जोड्ने प्रयास भएको संकेत गर्छ। तर यो सरकारको घोषित उद्देश्यभन्दा बाहिरको स्वतन्त्र मूल्यांकन भएकाले अन्तिम प्रभाव भने नियुक्तिपछि उनीहरूले गर्ने कामबाट मात्र मापन गर्न सकिनेछ।