धादिङ । पृथ्वी राजमार्गअन्तर्गत धादिङको कृष्णभीरमा पहिरो र त्रिशूली नदीको कटानका कारण सडक भासिएपछि अवरुद्ध बनेको राजमार्गमा नयाँ ट्र्याक निर्माण सम्पन्न भएको छ। पहाड काटेर तयार पारिएको उक्त ट्र्याकमा असोज १ अर्थात् भोलिदेखि दुईतर्फी यातायात सञ्चालन गर्ने तयारी गरिएको छ। लगातारको वर्षा, बाढी र नदी कटानका कारण पुरानो सडकखण्ड जोखिमयुक्त बनेपछि सडक भासिएको थियो। त्यससँगै काठमाडौंलाई देशका मध्य तथा पश्चिमी भूभागसँग जोड्ने महत्वपूर्ण राजमार्गको आवागमन प्रभावित भयो। सडक अवरुद्ध हुँदा यात्रु तथा मालवाहक सवारीसाधन प्रभावित हुनुका साथै काठमाडौंमा खाद्यान्न, पेट्रोलियम पदार्थ, ग्यासलगायत अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्तिमा समेत दबाब परेको थियो। राजमार्गलाई सकेसम्म छिटो  सञ्चालनमा ल्याउन प्राविधिक तथा श्रमिक टोलीले तीव्र गतिमा काम गर्दै पहाड काटेर वैकल्पिक ट्र्याक तयार गरेको हो। नयाँ ट्र्याक सञ्चालनमा आएपछि तत्कालका लागि यात्रु तथा मालवाहक सवारीसाधनलाई राहत पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। तर कृष्णभीरको कथा नयाँ बाटो खुलेसँगै सकिँदैन।

नयाँ बाटो तयार भयो, जोखिम कति हट्यो?

पुरानो सडक भासिनुको कारण केवल पहिरो मात्र थिएन। त्रिशूली नदीको कटान, कमजोर भूभाग, वर्षाजन्य क्षति र सडकको भौगर्भिक अवस्थाले समस्या थप जटिल बनाएको देखिन्छ। त्यसैले पुरानो जोखिमयुक्त सडकखण्ड छाडेर पहाड काट्दै नयाँ ट्र्याक निकालिए पनि त्यसले जोखिमको मूल कारण पूर्ण रूपमा अन्त्य गरेको मान्न सकिँदैन। नयाँ ट्र्याकको माथिल्लो ढलान, पानीको निकास र भूभागको स्थिरता महत्वपूर्ण विषय हुन्। विशेषगरी वर्षातका बेला पहाडबाट पानी बग्ने, ढलानमा दबाब बढ्ने वा त्रिशूलीको सतह बढ्ने अवस्था आएमा नयाँ सडकखण्डमा समेत समस्या आउन सक्ने जोखिम रहन्छ। त्यसकारण सडक सञ्चालनसँगै ढलान संरक्षण, पानीको उचित निकास, पहिरो नियन्त्रण तथा आवश्यक संरचनात्मक सुरक्षाका कामलाई निरन्तरता दिनुपर्ने देखिन्छ।

आपत्कालमा देखिएको गति, दीर्घकालीन योजनामा किन देखिएन?

कृष्णभीरमा छोटो समयमै वैकल्पिक ट्र्याक निर्माण हुनु आपत्कालीन अवस्थामा राज्यका प्राविधिक तथा श्रमिक संयन्त्रले तीव्र गतिमा काम गर्न सक्ने उदाहरण हो। तर यही घटनाले दीर्घकालीन पूर्वाधार योजनामाथि अर्को प्रश्न पनि उठाएको छ— जोखिम पहिल्यै पहिचान भएको क्षेत्रमा स्थायी वैकल्पिक मार्गको योजना किन समयमै कार्यान्वयन हुन सकेन? कृष्णभीरमा सडक भासिएपछि तत्काल डोजर र उपकरण परिचालन गरेर नयाँ ट्र्याक बनाउन सकिन्छ भने जोखिमयुक्त सडकखण्डका लागि स्थायी विकल्पबारे पहिले नै तयारी गर्न सकिने अवस्था पनि थियो। विपद् आएपछि वैकल्पिक बाटो खोज्नेभन्दा जोखिम पहिचान भएका क्षेत्रमा पूर्वाधारको वैकल्पिक व्यवस्था पहिले नै तयार गर्नु दीर्घकालीन यातायात सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

काठमाडौंको आपूर्ति एउटै सडकमा निर्भर हुनुको प्रश्न

कृष्णभीर अवरुद्ध हुँदा यसको असर धादिङमा मात्र सीमित रहेन। पृथ्वी राजमार्ग काठमाडौंको आपूर्ति र देशका विभिन्न भूभागबीचको आवागमनका लागि महत्वपूर्ण भएकाले सडक अवरोधको प्रत्यक्ष असर राजधानीसम्म पुग्यो। ग्यास, पेट्रोलियम पदार्थ, खाद्यान्न तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तुको ढुवानीमा समस्या आउनुले एउटा महत्वपूर्ण कमजोरी देखाएको छ— राजधानी जोड्ने प्रमुख सडक अवरुद्ध हुँदा वैकल्पिक आपूर्ति मार्ग पर्याप्त रूपमा सक्रिय गर्न सक्ने व्यवस्था अझै कमजोर छ। प्राकृतिक विपत्ति पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिए पनि त्यसबाट उत्पन्न हुने अवरोधलाई कम गर्ने पूर्वतयारी गर्न सकिन्छ। वैकल्पिक मार्ग, अत्यावश्यक वस्तुको भण्डारण, जोखिमयुक्त सडकखण्डको नियमित निगरानी र आकस्मिक सञ्चालन योजनालाई पूर्वाधार नीतिको हिस्सा बनाउन आवश्यक छ। तीन तहमा समाधान खोजिनुपर्छ कृष्णभीरको समस्यालाई तत्कालीन, मध्यमकालीन र दीर्घकालीन तीन तहबाट हेर्न आवश्यक छ।

पहिलो, तत्कालीन रूपमा नयाँ ट्र्याकलाई सुरक्षित बनाउनुपर्छ। ढलानको निगरानी, पानीको निकास, पहिरो नियन्त्रण र सडकको नियमित प्राविधिक परीक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। भारी सवारी सञ्चालन गर्दा सडकको क्षमता र स्थायित्वलाई विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। दोस्रो, मध्यमकालीन रूपमा त्रिशूलीपारिको वैकल्पिक सडकलाई व्यवस्थित र भरपर्दो बनाउनुपर्ने देखिन्छ। मुख्य राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा वैकल्पिक मार्गबाट आवागमन र अत्यावश्यक सामग्रीको ढुवानी सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था बनाउनुपर्छ। तेस्रो, दीर्घकालीन रूपमा कृष्णभीरको जोखिमयुक्त भूभागलाई स्थायी रूपमा छल्ने विकल्प खोजिनुपर्छ। सुरुङ, पुल वा वैकल्पिक सडक रेखांकनमध्ये भौगर्भिक तथा प्राविधिक अध्ययनबाट उपयुक्त विकल्प पहिचान गरी कार्यान्वयनतर्फ लैजानुपर्ने देखिन्छ।

असोज १ : बाटो खुल्ने दिन, तर अर्को परीक्षाको सुरुवात

असोज १ अर्थात् भोलिदेखि दुईतर्फी यातायात सञ्चालन गर्ने तयारी गरिएको छ। यात्रुका लागि यो राहतको खबर हो। तर सडक सञ्चालनसँगै नयाँ ट्र्याकको स्थायित्व र सुरक्षाको वास्तविक परीक्षण पनि सुरु हुनेछ। भारी सवारीको निरन्तर चाप, ठूलो वर्षा, माथिल्लो ढलानको स्थिरता र त्रिशूलीको बढ्दो सतहजस्ता जोखिममाथि नियमित निगरानी आवश्यक हुनेछ।बाटो खुल्नु तत्कालीन राहत हो; त्यसलाई सुरक्षित र स्थायी बनाउनु दीर्घकालीन जिम्मेवारी। विपद्पछिको सक्रियताभन्दा पूर्वतयारी महत्वपूर्ण

कृष्णभीरले नेपालका पूर्वाधार योजनासामु एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न राखेको छ। बाढी, पहिरो र नदी कटान प्राकृतिक घटना भए पनि त्यसबाट हुने क्षति पूर्वतयारी र वैकल्पिक व्यवस्थाले धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ।हरेकपटक सडक भासिएपछि डोजर परिचालन गरेर अस्थायी ट्र्याक खोल्नु आपत्कालीन उपाय हुन सक्छ। तर दीर्घकालीन समाधानका लागि जोखिम पहिचान भएका सडकखण्डमा पहिले नै वैकल्पिक मार्ग र सुरक्षित संरचना तयार हुनुपर्छ। कृष्णभीरमा नयाँ ट्र्याक बनेको छ। अबको प्राथमिकता यसलाई सुरक्षित बनाउनु र दीर्घकालीन विकल्प कार्यान्वयन गर्नु हो।

किनकि विपत्ति आएपछि बाटो खोल्नु आपत्कालीन सक्रियता हो; विपत्ति आउनुअघि सुरक्षित र वैकल्पिक बाटो तयार गर्नु दूरदृष्टि हो।