नेपालको राजनीतिमा नयाँ राजनीतिक शक्तिको बहस तीव्र भइरहेका बेला श्रम संस्कृति पार्टीले आफूलाई परम्परागत राजनीतिक अभ्यासको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। श्रम, आत्मनिर्भरता, प्रकृति, संस्कृति र प्रविधिलाई जोडेर अघि बढाइएको पार्टीको राजनीतिक दृष्टिकोणले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। तर कुनै पनि नयाँ राजनीतिक शक्तिका लागि विचारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। यही विषयमा श्रम संस्कृति पार्टीका केन्द्रीय सदस्य बि.पि. पौडेलसँग Aawaj360 ले पार्टीको विचार, नेतृत्व, संगठन, लोकतान्त्रिक अभ्यास, राज्य सञ्चालन र आगामी राजनीतिक यात्राबारे गरेको कुराकानी :

Aawaj360: तपाईंहरूको राजनीतिक विचारको सबैभन्दा फरक पक्ष के हो?

बि.पि. पौडेल : हाम्रो विचारको केन्द्रमा मानिस र उसको श्रम छ। राजनीति भनेको केवल चुनाव जित्ने, सरकार बनाउने र सत्ता सञ्चालन गर्ने विषय होइन। समाजमा उत्पादन कसरी बढाउने, श्रम गर्ने मानिसलाई सम्मान कसरी दिने र नागरिकलाई आफ्नो देशप्रति जिम्मेवार कसरी बनाउने भन्ने पनि राजनीतिको विषय हो।

हामीले विकासलाई केवल भौतिक संरचनाको निर्माणसँग जोडेर हेर्नु हुँदैन भन्ने मान्यता राख्छौँ। विकाससँगै सामाजिक चेतना, उत्पादन, संस्कृति, वातावरण र प्रविधिको उचित प्रयोग पनि आवश्यक हुन्छ।

हाम्रो दृष्टिमा नेपाललाई बदल्न बाहिरबाट ठूलो योजना ल्याउनुभन्दा पहिले आफ्नै समाजको क्षमता पहिचान गर्नुपर्छ। गाउँमा रहेको श्रम, सीप, जमिन, पानी, संस्कृति र स्थानीय सम्भावनालाई उपयोग गर्न सकियो भने धेरै समस्या आफैँ समाधान हुने आधार तयार हुन्छ।

Aawaj360: ‘हर्कवाद’लाई व्यवहारमा उतार्दा राज्य सञ्चालन कस्तो देखिन्छ?

बि.पि. पौडेल :  हर्कवादलाई केवल एउटा नारा बनाएर पुग्दैन। यसको वास्तविक अर्थ व्यवहारमा देखिनुपर्छ। प्रकृति संरक्षण गर्दै विकास गर्ने, प्रविधिको उपयोग गर्ने तर प्रविधिको नाममा मानवीय श्रम र सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर नबनाउने तथा स्थानीय संस्कृति र पहिचानलाई सम्मान गर्दै आधुनिकतातर्फ जाने यसको मूल भावना हो। नेपालमा कहिलेकाहीँ विकासका नाममा प्रकृति र स्थानीय समुदायलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। अर्को तर्फ परम्पराको नाममा आधुनिक प्रविधिलाई अस्वीकार गर्ने सोच पनि छ। हामी यी दुई अतिवादको बीचमा सन्तुलन खोज्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छौँ। राज्य सञ्चालनमा यसको अर्थ नीति बनाउँदा वातावरण, स्थानीय समुदाय, प्रविधि र आर्थिक सम्भावनालाई एउटै दृष्टिले हेर्नु हो। विकासको मूल्य केवल कति पैसा खर्च भयो भन्ने होइन, त्यसले समाज र प्रकृतिमा कस्तो परिणाम ल्यायो भन्ने आधारमा पनि मूल्यांकन हुनुपर्छ।

Aawaj360: नयाँ पार्टीमा पनि नेतृत्व र व्यक्तित्वकै प्रभाव बढी भयो भने पुराना दलभन्दा फरक कसरी हुने?

बि.पि. पौडेल : यो निकै महत्वपूर्ण प्रश्न हो। कुनै पनि आन्दोलनको सुरुवाती चरणमा नेतृत्वको प्रभाव हुनु स्वाभाविक हो। तर पार्टी दीर्घकालीन रूपमा अघि बढ्ने हो भने एउटा व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा संस्थागत संरचना बलियो हुनुपर्छ।

पार्टीभित्र फरक विचार राख्ने अधिकार हुनुपर्छ। नेतृत्वलाई प्रश्न गर्न पाइएन भने त्यो लोकतान्त्रिक पार्टी हुन सक्दैन। नेतृत्व सही छ कि छैन भन्ने कुरा पनि निरन्तर बहस र मूल्यांकनबाट तय हुनुपर्छ।

हाम्रो चुनौती पनि यही हो। श्रम संस्कृति पार्टीलाई कुनै व्यक्तिको वरिपरि मात्र केन्द्रित नभई विचार, नीति, संगठन र कार्यकर्ताको सामूहिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। त्यसो गर्न सकिएन भने नयाँ पार्टीले पनि पुरानै कमजोरी दोहोर्‍याउने जोखिम हुन्छ।

Aawaj360: राजनीतिमा जनताको प्रत्यक्ष सहभागिता कसरी बढाउन सकिन्छ?

बि.पि. पौडेल : लोकतन्त्र भनेको पाँच वर्षमा एकपटक मतदान गर्नु मात्र होइन। नागरिकले निरन्तर रूपमा सरकार र राजनीतिक नेतृत्वलाई प्रश्न गर्न, सुझाव दिन र निर्णय प्रक्रियामा आफ्नो आवाज राख्न पाउनुपर्छ। स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय तहसम्म नागरिकको सहभागिता बढाउने संरचना आवश्यक छ। प्रविधिको विकासले यसलाई अझ सहज बनाएको छ। सार्वजनिक निर्णय, बजेट, योजना र त्यसको कार्यान्वयनबारे नागरिकलाई जानकारी दिने र प्रतिक्रिया लिने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

राजनीतिक दलले पनि जनतालाई चुनावको समयमा मात्र सम्झिने संस्कार परिवर्तन गर्नुपर्छ। जनताको सहभागिता नियमित भयो भने राजनीतिक नेतृत्व पनि बढी जवाफदेही हुन्छ। हामीले खोजेको लोकतन्त्र प्रतिनिधिमूलक मात्र होइन, सहभागितामूलक पनि हुनुपर्छ।

Aawaj360: नेपालमा राज्य र नागरिकबीचको सम्बन्ध नै कमजोर भएको हो?

बि.पि. पौडेल : धेरै नागरिकले राज्यलाई आफ्नो सहयोगीभन्दा पनि झन्झट दिने संरचनाका रूपमा अनुभव गरेका छन्। सामान्य कामका लागि पनि धेरै कार्यालय धाउनुपर्ने, प्रक्रिया लामो हुने र पहुँचवालाले सहज सेवा पाउने अवस्था रह्यो भने नागरिकको राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर हुन्छ।

राज्य नागरिकका लागि हो भन्ने कुरा व्यवहारमै देखिनुपर्छ। सरकारी कार्यालयमा जाने नागरिकलाई सम्मानपूर्वक सेवा दिने, प्रक्रिया सरल बनाउने र प्रविधिको प्रयोगबाट अनावश्यक झन्झट घटाउने काम प्राथमिकतामा हुनुपर्छ।

हामीले राज्यलाई ठूलो बनाउनेभन्दा प्रभावकारी बनाउने बहस गर्नुपर्छ। कर्मचारी धेरै हुनु वा बजेट ठूलो हुनु मात्र राज्य बलियो भएको प्रमाण होइन। नागरिकले समयमा सेवा पाए, न्याय पाए र आफ्नो कामका लागि राजनीतिक पहुँच खोज्नुपरेन भने राज्य प्रभावकारी भएको मान्न सकिन्छ।

Aawaj360: शिक्षा र संस्कृतिको क्षेत्रमा तपाईंहरू कस्तो परिवर्तन चाहनुहुन्छ?

बि.पि. पौडेल : हाम्रो शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गर्ने र प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने दिशामा मात्रै लैजानु हुँदैन। शिक्षा जीवन, श्रम, सीप र समाजसँग जोडिनुपर्छ।

विद्यार्थीले आफ्नो समुदाय, प्रकृति र स्थानीय अर्थतन्त्रबारे पनि सिक्नुपर्छ। पढेको ज्ञान व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्ने वातावरण हुनुपर्छ। सीप र श्रमलाई डिग्रीभन्दा कम महत्व दिने सामाजिक सोच परिवर्तन गर्न पनि आवश्यक छ।

त्यस्तै संस्कृति भनेको केवल चाडपर्व मनाउने विषय होइन। हाम्रो भाषा, कला, परम्परा, स्थानीय ज्ञान र सामाजिक सम्बन्ध पनि संस्कृतिका हिस्सा हुन्। आधुनिक प्रविधि र विश्वव्यापीकरणसँग अघि बढ्दा आफ्नो पहिचान र मौलिकता जोगाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

Aawaj360: अबको राजनीतिक यात्रामा श्रम संस्कृति पार्टीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र लक्ष्य के हो?

बि.पि. पौडेल : सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको जनताको अपेक्षालाई व्यवहारिक परिणाममा बदल्नु हो। नयाँ पार्टीप्रति जनताको आशा ठूलो हुन्छ। तर आशा ठूलो हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई नीति र संगठनमार्फत परिणाममा बदल्न सक्नुपर्छ।

हामीले पार्टी विस्तारसँगै संगठनलाई पनि लोकतान्त्रिक, पारदर्शी र जिम्मेवार बनाउनुपर्छ। देशभरका नागरिकका समस्या सुन्ने र त्यसका आधारमा नीति बनाउने अभ्यास गर्नुपर्छ।

हाम्रो लक्ष्य केवल चुनावमा धेरै सिट जित्नु मात्र हुनु हुँदैन। राजनीतिको संस्कार बदल्नु, श्रमको सम्मान स्थापित गर्नु, नागरिकलाई राज्यको केन्द्रमा राख्नु र उत्पादनमुखी समाज निर्माण गर्नु ठूलो लक्ष्य हो।

यदि हामी पनि केही वर्षपछि पुराना दलकै शैलीमा पुग्यौँ भने जनताले हामीलाई पनि प्रश्न गर्नेछन्। त्यसैले हाम्रो प्रतिबद्धता आफैँमाथि निरन्तर प्रश्न गर्ने र सुधार गर्ने राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नु हो।

Aawaj360: अन्त्यमा, नेपाली राजनीतिमा तपाईंहरूले दिन खोजेको एउटा मुख्य सन्देश के हो?

बि.पि. पौडेल : नेपाल परिवर्तन गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास हामीले गुमाउनु हुँदैन। तर परिवर्तन भाषणबाट मात्र सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि श्रम, अनुशासन, जिम्मेवारी, उत्पादन र नागरिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ।

राजनीतिलाई जनताको जीवनसँग जोड्न सकियो भने मात्र त्यसको अर्थ हुन्छ। हामी पनि त्यसै दिशामा अघि बढ्न चाहन्छौँ।