परापूर्वकालदेखि नै मानव जीवनमा धनको ठूलो महत्त्व रहँदै आएको छ। आधुनिक जीवनका अधिकांश आवश्यकता धनबिना सहज रूपमा पूरा गर्न कठिन हुन्छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास, परिवारको सुरक्षा, सामाजिक दायित्व र विकासका विभिन्न कामका लागि धन आवश्यक पर्छ। त्यसैले धनलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु व्यवहारिक दृष्टिले उचित हुँदैन। तर मुख्य प्रश्न यो हो—धन हाम्रो जीवनको साधन हो कि जीवनको अन्तिम उद्देश्य?

पूर्वीय दर्शनले धन त्याग्न होइन, धनप्रतिको अत्यधिक आसक्तिलाई नियन्त्रण गर्न सिकाएको छ। धन कमाउनु, त्यसको सदुपयोग गर्नु र परिवार तथा समाजको हितमा लगाउनु आवश्यक छ। तर धनको लोभ, अहंकार र अन्तहीन चाहनाको दास बन्नु भने मानिसको आन्तरिक शान्तिका लागि बाधक बन्न सक्छ। त्यसैले धन हातमा हुनुपर्छ, हृदयमा होइन। धनले जीवनलाई सुविधा दिनुपर्छ, जीवनको मूल्य निर्धारण गर्नु हुँदैन।

संस्कृतमा एउटा भनाइ छ—“सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति”, अर्थात् संसारका धेरै व्यवहार धनसँग जोडिएका हुन्छन्। हाम्रा ऋषिमुनिहरूले धन कमाउनु वा भौतिक जीवनलाई गलत मानेका छैनन्। पूर्वीय दर्शनमा जीवनका चार पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—बताइएका छन्। यहाँ ‘अर्थ’ अर्थात् धन र सम्पत्तिलाई पनि जीवनको महत्वपूर्ण आधार मानिएको छ। त्यसैले समस्या धन कमाउनुमा होइन, धनसँग हाम्रो सम्बन्ध र दृष्टिकोणमा हो।

आध्यात्मिक जीवनको अर्थ संसार र भौतिक जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन। संसारमा रहेर पनि शक्ति, धन र सम्पत्तिको विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नु नै यसको मूल भाव हो। आवश्यकताका लागि धन कमाउने, न्यायपूर्ण तरिकाले कमाउने, परिवार तथा समाजप्रतिको दायित्व पूरा गर्ने र कमाइको केही अंश सेवा, परोपकार तथा मानव कल्याणमा लगाउने जीवनशैली नै सन्तुलनको बाटो हो।

धनलाई साधन बनाउने कि साध्य?

धन र आध्यात्मिक जीवनलाई सन्तुलनमा राख्न सबैभन्दा पहिले धनलाई ‘साध्य’ होइन, ‘साधन’ का रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। परिवारको पालनपोषण, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र समाज सेवाका लागि धनको प्रयोग गर्नु सार्थक उपभोग हो। तर धन आफैँमा अन्तिम लक्ष्य बन्न थाल्यो भने लोभ, ईर्ष्या र अशान्ति बढ्न सक्छ।

दोस्रो कुरा, धन धर्मपूर्वक आर्जन गर्नुपर्छ। पूर्वीय दर्शनले धन कमाउन रोक लगाएको छैन, तर धन कसरी कमाइन्छ भन्ने कुरालाई महत्वपूर्ण मानेको छ। ठगी, भ्रष्टाचार, शोषण वा अरूलाई दुःख दिएर कमाएको धनले बाहिरी सुविधा दिन सक्ला, तर त्यसले स्थायी मानसिक शान्ति दिन सक्दैन। इमानदारीपूर्वक कमाएको धनले आत्मसम्मान र सन्तुष्टि दिन्छ।

तेस्रो, धनसँग अनासक्त भाव राख्नुपर्छ। ईशावास्योपनिषद्मा भनिएको छ—

“तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम्॥”

यसको भावार्थ हो—संसारका वस्तुहरू प्रयोग गर, तर तिनमा अत्यधिक आसक्त नहोऊ। आफूसँग भएको सम्पत्तिको मालिक ‘म’ हुँ भन्ने अहंकारभन्दा त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने भाव महत्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोण राख्न सकियो भने सम्पत्ति बढ्दा अत्यधिक अहंकार र घट्दा अत्यधिक निराशा हुँदैन।

चौथो, दान र परोपकार हो। आफ्नो कमाइको केही अंश गरिब, दुःखी वा समाजहितका काममा लगाउने परम्परा हाम्रो संस्कृतिमा पुरानै हो। संस्कृतमा भनिएको छ—

“परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः।”

अर्थात् रुखले आफ्ना लागि होइन, अरूका लागि फल दिन्छ। आफ्नो धनले अरूको जीवनमा केही खुसी ल्याउन सकियो भने धनको उपयोग अझ सार्थक हुन्छ।

पाँचौँ, धनसँगै ध्यान, आत्मचिन्तन र सन्तोष आवश्यक छ। दिनभरि काम र आम्दानीको दौडमा व्यस्त भए पनि केही समय आफ्नै भित्री जीवनका लागि छुट्याउनुपर्छ। ध्यान, मौनता र आत्मचिन्तनले मनलाई बाहिरी दौडधुपबाट केही समय अलग गरेर भित्री शान्तितर्फ फर्काउन सहयोग गर्छ।

“सन्तोषम् परमं सुखम्” भनिएझैँ, धन जति बढे पनि सन्तोष छैन भने मानिसले आफूलाई सधैँ अभावमा रहेको महसुस गर्न सक्छ। धनले घर किन्न सकिन्छ, तर शान्ति किन्न सकिँदैन। भोजन किन्न सकिन्छ, तर भोक किन्न सकिँदैन। त्यसैले धनलाई जीवन चलाउने साधन बनाऔँ, तर जीवनको चालक भने विवेकलाई बनाऔँ।

आधुनिक जीवनको बढ्दो अशान्ति

आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई धेरै सुविधा र प्रविधि दिएको छ। संसारका विभिन्न भागमा रहेका मानिससँग क्षणभरमै सम्पर्क गर्न सकिन्छ। तर विडम्बना, प्रविधिले मानिसलाई जोड्दै गर्दा कतिपय अवस्थामा आफ्नै परिवार र आफूसँग भने टाढा बनाउँदै लगेको छ।

सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ मित्र र फलोअर्स भए पनि वास्तविक जीवनमा एक्लोपन र असन्तोष बढ्न सक्छ। हामी बाहिरी संसारमा सफलता खोज्ने दौडमा यति व्यस्त भएका छौँ कि आफ्नै मन, भावना र आत्मचिन्तनका लागि समय कम हुँदै गएको छ।

मानिस संसारका धेरै कुरा जान्न चाहन्छ, तर कहिलेकाहीँ “म को हुँ?” भन्ने प्रश्न सोध्न बिर्सन्छ। निरन्तर बाहिरी दौडमा रहँदा मन भविष्यको चिन्ता वा विगतको पछुतोमा अल्झिरहन सक्छ। तत्काल सुख प्राप्त गर्ने संस्कृतिले धैर्य, संयम र कठिनाइ सहने क्षमता पनि कमजोर बनाउन सक्छ।

पूर्वीय दर्शनले धेरै पहिले नै बाहिरी भौतिक सुख मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने सन्देश दिएको थियो। “अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः” भन्ने भावले अज्ञान र मोहले मानिसलाई भ्रममा पार्न सक्ने कुरा बताउँछ।

अध्यात्मलाई केवल धर्म वा कर्मकाण्डका रूपमा बुझ्नु पनि उचित हुँदैन। अध्यात्म भनेको आफूलाई चिन्नु, जीवनको सत्य बुझ्नु र आफ्नै मन तथा इच्छामाथि नियन्त्रण राख्न सिक्नु हो। ध्यानले मनलाई स्थिर बनाउन सक्छ भने अनुशासन र संयमले जीवनका उतारचढावसँग जुध्ने क्षमता बढाउँछ।

करुणा र परोपकारको आवश्यकता

आधुनिक समाजको अर्को चुनौती करुणा र सहानुभूतिको कमी हो। बढ्दो प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई आफ्नो सफलता र सुविधामा मात्र केन्द्रित बनाउन सक्छ। ‘म र मेरो’ को सीमित घेरामा बस्दा अरूको दुःख बुझ्ने क्षमता कमजोर हुन सक्छ।

तर पूर्वीय दर्शनले मानिसलाई अरूको दुःखप्रति संवेदनशील हुन सिकाएको छ। महर्षि व्याससँग जोडिएको प्रसिद्ध भनाइ छ—

“अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्॥”

यसको सरल अर्थ हो—परोपकार गर्नु पुण्य हो र अरूलाई पीडा दिनु पाप हो।

यस सन्देशको अर्थ केवल दान गर्नु मात्र होइन। अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, कमजोरलाई सहयोग गर्नु, दुःखीप्रति सहानुभूति राख्नु र समाजप्रति आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु पनि करुणाकै रूप हुन्।

प्रेय कि श्रेय?

पूर्वीय दर्शनले मानिसलाई ‘प्रेय’ र ‘श्रेय’ बीचको अन्तर पनि बुझाएको छ। ‘प्रेय’ तत्काल सुखद र सजिलो लाग्ने बाटो हो भने ‘श्रेय’ दीर्घकालीन हिततर्फ लैजाने बाटो हो।

आधुनिक समाजमा तत्काल सुख, उपभोग र बाहिरी सफलताको आकर्षण बढिरहेको छ। तर क्षणिक सुखका लागि दीर्घकालीन शान्ति गुमाउनु उचित हुँदैन। राम्रो स्वास्थ्यका लागि संयम चाहिन्छ। राम्रो सम्बन्धका लागि समय र समझदारी चाहिन्छ। आर्थिक स्थिरताका लागि अनुशासन चाहिन्छ। मानसिक शान्तिका लागि पनि आत्मअनुशासन आवश्यक हुन्छ।

भगवद्गीताले विषयवस्तुको निरन्तर चिन्तनबाट आसक्ति, आसक्तिबाट कामना र कामना पूरा नभएपछि क्रोध उत्पन्न हुन सक्ने तथा त्यसले विवेक र शान्तिलाई कमजोर बनाउन सक्ने कुरा बताउँछ। बुद्ध दर्शनले पनि अनियन्त्रित तृष्णा र आसक्तिलाई दुःखको महत्वपूर्ण कारण मानेको छ।

यसको अर्थ भौतिक वस्तु त्याग्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु वस्तुको प्रयोग गरिरहँदा त्यसको दास बन्नु हुँदैन भन्ने सन्देश हो।

समृद्धि र अध्यात्मबीच सन्तुलन

यसको समाधान आधुनिक प्रविधि वा भौतिक विकासलाई त्याग्नु होइन। विकास आवश्यक छ। प्रविधि आवश्यक छ। धन पनि आवश्यक छ। तर यी सबैको उद्देश्य मानिसको जीवनलाई सहज, सुरक्षित र अर्थपूर्ण बनाउनु हुनुपर्छ।

धन र प्रविधिलाई जीवन सहज बनाउने साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै ध्यान, आत्मचिन्तन, संयम, सन्तोष र करुणालाई जीवनको हिस्सा बनाउनुपर्छ।

वास्तविक समृद्धि केवल बैंक खातामा भएको रकम, ठूलो घर वा महँगो सामानमा हुँदैन। शान्त मन, सन्तुष्ट हृदय, आत्मबोध, स्वस्थ सम्बन्ध र करुणामय जीवन पनि समृद्धिका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

त्यसैले बाहिरी संसारलाई जित्नुअघि मानिसले आफ्नै मन, इच्छा र अहंकारलाई बुझ्न आवश्यक छ। भौतिक समृद्धि जीवनका लागि आवश्यक छ, तर त्यसले मात्र जीवनलाई पूर्ण बनाउन सक्दैन।

धन कमाउनु आवश्यक छ, तर धनको दास बन्नु आवश्यक छैन। संसारमा बाँच्नु आवश्यक छ, तर संसारका वस्तुहरूलाई आफ्नो अन्तर्मनमाथि शासन गर्न दिनु हुँदैन।

अन्ततः जीवनको साँचो सन्तुलन त्यही हो—हातमा धन होस्, तर मनमा सन्तोष होस्; जीवनमा सफलता होस्, तर हृदयमा करुणा होस्; बाहिर समृद्धि होस्, तर भित्र शान्ति होस्।

यस सन्दर्भमा संस्कृतको अमर प्रार्थना आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ—

“सर्वे भवन्तु सुखिनः
सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु
मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत्॥”

अर्थात्—सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्, सबैले शुभ र मंगल देख्न पाऊन् अनि कोही पनि दुःखी नहोस्।