काठमाडौं । नेपालमा फेरि भारी वर्षाको जोखिम बढेको छ। बंगालको खाडी आसपास विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावका कारण आगामी केही दिन देशका विभिन्न भूभागमा वर्षाको गतिविधि बढ्ने पूर्वानुमान गरिएको छ। विशेषगरी सेप्टेम्बर २५ देखि २७ अर्थात् असोज ९ देखि ११ गतेसम्म लामो दूरीको यात्रा तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा आवतजावत गर्दा विशेष सावधानी अपनाउन मौसम अधिकारीहरूले आग्रह गरेका छन्।

यसलाई सामान्य मौसमी वर्षाका रूपमा मात्र लिनु उचित हुँदैन। केही साताअघि हिमाली क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी र त्यसबाट भोटेकोशी–त्रिशूली क्षेत्रमा भएको ठूलो क्षतिपछि फेरि भारी वर्षाको सम्भावना देखिएको हो। त्यसैले अहिलेको मुख्य प्रश्न वर्षा कति हुन्छ भन्ने मात्र होइन, वर्षासँगै उत्पन्न हुन सक्ने बाढी, पहिरो, डुबान र सडक अवरोधबाट नागरिकलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने हो।

जोखिम सबै ठाउँमा समान छैन

भारी वर्षाको सम्भावना रहे पनि यसको प्रभाव देशभर एकै किसिमको हुँदैन। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले वर्षाको अवस्था निरन्तर निगरानी गरिरहेको छ। विभागको वर्षा निगरानी प्रणालीले निश्चित अवधिमा वर्षाको मात्रा बढ्दा पहाडी भिरालो क्षेत्रमा पहिरो र स्थानीय क्षेत्रमा पानीको बहाव बढ्न सक्ने जोखिमतर्फ संकेत गर्छ। त्यसैले नदी तथा खोलाका किनार, पहिरोको जोखिम भएका बस्ती, कमजोर सडक, भिरालो जमिन र डुबानको सम्भावना भएका होचा भूभागमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

मौसम पूर्वानुमान पनि स्थिर विषय होइन। वर्षाको मात्रा र प्रभावित क्षेत्र समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले केही दिनअघि जारी भएको सूचना मात्र हेरेर बस्नुको सट्टा हरेक दिनको आधिकारिक मौसम तथा बाढी पूर्वानुमानलाई आधार बनाउनुपर्छ।

अघिल्लो विपद्को घाउ नसुक्दै नयाँ जोखिम

अहिलेको अवस्थालाई संवेदनशील बनाउने अर्को पक्ष हो—अघिल्लो विपद्बाट प्रभावित क्षेत्रको अवस्था। अगस्ट २६ मा हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी तथा चट्टान–बरफको ठूलो भत्काइसँग सम्बन्धित बाढीले नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रदेखि त्रिशूली नदी प्रणालीसम्म ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। पछिल्ला रिपोर्टहरूमा उक्त घटनाबाट १,४०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु र करिब ५,७०० जना बेपत्ता रहेको उल्लेख छ। बाढीले जलविद्युत् आयोजना, सडक तथा अन्य भौतिक संरचनामा समेत ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। यस्तो अवस्थामा फेरि ठूलो वर्षा हुनु आफैँमा थप चुनौती हो। पहिले नै क्षतिग्रस्त नदी किनार, सडक, पुल, जलविद्युत् संरचना तथा अस्थायी बसोबासमा रहेका मानिस थप जोखिममा पर्न सक्छन्। त्यसैले अघिल्लो विपद्बाट प्रभावित क्षेत्रलाई सामान्य क्षेत्रसरह व्यवहार गरेर पुग्दैन। त्यस्ता स्थानमा विशेष निगरानी, तत्काल सूचना र आवश्यक परे समयमै सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

सडकमा जोखिम : यात्रा रोक्नु पनि पूर्वतयारी हो

भारी वर्षासँगै पहाडी सडकमा पहिरो, सडक कटान, डुबान र नदीको बहाव बढ्ने जोखिम हुन्छ। यस्तो अवस्थामा सडकमा फसेका नागरिकको उद्धार आफैँमा अर्को चुनौती बन्न सक्छ।

यही जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै मौसम अधिकारीहरूले सेप्टेम्बर २५ देखि २७ सम्म लामो दूरीको यात्रा स्थगित गर्न आग्रह गरेका छन्। हिमाली क्षेत्रमा रहेका पदयात्रीलाई पनि सुरक्षित तथा तल्लो भूभागतर्फ फर्कन सुझाव दिइएको छ। काभ्रेपलाञ्चोक प्रशासनले पनि सम्भावित बाढी र पहिरोको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै बीपी राजमार्गको आफ्नो क्षेत्रमा सेप्टेम्बर २४ देखि २८ सम्म साँझ ५ बजेदेखि बिहान ५ बजेसम्म यातायात सञ्चालन रोक्ने निर्णय गरेको छ। जोखिमयुक्त नदी तथा बस्ती क्षेत्रमा स्थानीय बासिन्दालाई समेत सतर्क गराइएको छ। यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुन्छ—विपद् आएपछि सडक खुलाउनेभन्दा जोखिम बढ्नुअघि आवश्यक यातायात नियन्त्रण गर्नु नै प्रभावकारी पूर्वतयारी हुन सक्छ।

नागरिकले अहिले के गर्ने?

विपद्को पहिलो सुरक्षा घेरा नागरिक आफैँ हुन्। त्यसैले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा रहेका नागरिकले सरकारी चेतावनीलाई सामान्य सूचना ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। नदी तथा खोलाको किनारमा बसोबास गर्नेहरूले पानीको सतह बढ्दै गएको, बहाव असामान्य भएको वा आसपासको जमिन कटान हुन थालेको देखिएमा सुरक्षित स्थानतर्फ जानुपर्छ। बाढीको समयमा नदीको बहाव नजिक जाने, भिडियो खिच्ने वा बाढीमा बगेका सामान निकाल्ने प्रयास गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। पहिरोको जोखिम भएका क्षेत्रमा घर वरपर जमिन चर्किनु, असामान्य रूपमा पानी निस्कनु, ढुंगा–माटो खस्न थाल्नु वा जमिन अस्वाभाविक रूपमा चलायमान हुनु सम्भावित जोखिमका संकेत हुन सक्छन्। त्यस्ता संकेत देखिएमा ढिलाइ नगरी सुरक्षित स्थानतर्फ जानुपर्छ। विशेषगरी रातिको समयमा जोखिमयुक्त पहाडी सडकमा अनावश्यक यात्रा नगर्नु, मौसमसम्बन्धी आधिकारिक सूचना हेर्नु र स्थानीय प्रशासनको निर्देशन पालना गर्नु आवश्यक छ। अपुष्ट सामाजिक सञ्जालका सूचनाभन्दा सरकारी निकायबाट जारी आधिकारिक सूचना नै निर्णयको आधार बन्नुपर्छ।

सरकारको परीक्षा सूचना जारी गर्नेमा होइन, कार्यान्वयनमा

भारी वर्षाको सम्भावनालाई ध्यानमा राख्दै सुरक्षा निकाय तथा सम्बन्धित सरकारी संयन्त्रलाई सतर्क अवस्थामा राख्नु आवश्यक हुन्छ। तर विपद् व्यवस्थापनको सफलता चेतावनी जारी गर्नुमा मात्र मापन हुँदैन। चेतावनीपछि राज्य संयन्त्र कति छिटो परिचालित हुन्छ भन्ने कुराले वास्तविक परिणाम निर्धारण गर्छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा स्थानीय प्रशासन, स्थानीय तह, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, नेपाली सेना, सडक विभाग, स्वास्थ्य संस्था तथा अन्य सम्बन्धित निकायबीच निरन्तर समन्वय हुनुपर्छ। सम्भावित पहिरो हुने स्थानमा सडक अवरुद्ध भएपछि मात्र डोजर खोज्ने होइन, जोखिमको पूर्वपहिचान गरी आवश्यक मेसिनरी र जनशक्ति नजिकै तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ। त्यसैगरी बाढी आएपछि मात्र राहत शिविर खोज्ने होइन, जोखिममा रहेका बस्तीका नागरिकलाई कहाँ र कसरी सुरक्षित स्थानमा लैजाने भन्ने योजना पहिल्यै तयार हुनुपर्छ।

पूर्वसूचना मात्रै पर्याप्त हुँदैन

नेपालमा विपद्का बेला एउटा समस्या पटक–पटक देखिन्छ—सूचना आउँछ, तर सूचना पाएपछि के गर्ने भन्ने व्यवहारिक तयारी कमजोर हुन्छ। मोबाइलमा चेतावनी सन्देश पठाउनु महत्वपूर्ण हो। तर त्यसपछि स्थानीय तहले जोखिममा रहेका नागरिकलाई कसरी सुरक्षित स्थानमा लैजान्छ? सडक कहिले बन्द गर्ने? एम्बुलेन्स कहाँ तयारी अवस्थामा राख्ने? उद्धार टोली घटनास्थलसम्म कसरी पुर्‍याउने? विस्थापित नागरिकका लागि खानेपानी, खाद्यान्न र औषधिको व्यवस्था कहाँ गर्ने? यी प्रश्नको उत्तर विपद् आउनुअघि नै तयार हुनुपर्छ। पूर्वसूचना प्रणालीको वास्तविक सफलता सूचना पठाउनुमा होइन, त्यो सूचनाका आधारमा समयमै गरिने निर्णय र उद्धारमा निर्भर हुन्छ।

अबको प्राथमिकता : मानिस बचाउने

वर्षा रोक्ने वा प्राकृतिक विपद् पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्ने क्षमता राज्यसँग हुँदैन। तर त्यसबाट हुने मानवीय क्षति कम गर्ने जिम्मेवारी राज्यको हुन्छ। बाढी, पहिरो र डुबानलाई हरेक वर्ष दोहोरिने सामान्य घटनाका रूपमा मात्र हेरेर पुग्दैन। जोखिम पहिचान, सुरक्षित भू–उपयोग, वैज्ञानिक पूर्वाधार निर्माण, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली र स्थानीय तहको विपद् व्यवस्थापन क्षमता बढाउनु दीर्घकालीन समाधानका आधार हुन्। अहिलेको तत्काल प्राथमिकता भने स्पष्ट छ जोखिममा रहेका नागरिकको पहिचान, समयमै सूचना, आवश्यक परे पूर्वस्थानान्तरण र तत्काल उद्धार। विपद् आएपछि राहत दिनु राज्यको दायित्व हो। तर विपद् आउनुअघि नै नागरिकलाई सुरक्षित बनाउनु अझ महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। नेपालले पछिल्ला विपद्बाट ठूलो मानवीय मूल्य चुकाएको छ। अब त्यसबाट सिकेर पूर्वतयारीलाई कागजी योजनाबाट व्यवहारमा उतार्ने समय आएको छ।

वर्षा प्राकृतिक घटना हो, तर ठूलो मानवीय क्षति अनिवार्य होइन। सही सूचना, समयमै निर्णय, प्रभावकारी समन्वय र पूर्वतयारीले धेरै ज्यान जोगाउन सक्छ। अहिलेको आवश्यकता डर फैलाउनु होइन सतर्कता बढाउनु, जोखिम पहिचान गर्नु र नागरिकलाई समयमै सुरक्षित बनाउनु हो।