भोटेकोशी बाढी : १,४५१ शव भेटिए, ४,६५५ अझै बेपत्ता

विपद्को मानवीय हिसाब अझै टुंगिएन, पहिचानका लागि ३,२८३ DNA नमुना संकलन

काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीको करिब एक महिनापछि पनि त्यसले निम्त्याएको मानवीय क्षतिको पूर्ण तस्वीर बाहिर आउन सकेको छैन। बाढीमा ज्यान गुमाउनेको संख्या १ हजार ४५१ पुगेको छ भने ४ हजार ६५५ जना अझै बेपत्ता छन्।

नेपाल प्रहरीका अनुसार सोमबारसम्म विभिन्न जिल्लाबाट १ हजार ४४९ शव फेला परेका छन्। बाढीमा घाइते भई काठमाडौंमा उपचार गराइरहेका थप दुई जनाको मृत्यु भएपछि मृतक संख्या १ हजार ४५१ पुगेको हो।

रसुवादेखि त्रिशूली नदीको बहावसँगै तलसम्म फैलिएको बाढीको प्रभावले एउटा जिल्लाको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म मानवीय क्षति पुर्‍याएको देखिन्छ। प्रहरीको विवरणअनुसार रसुवामा २३६, नुवाकोटमा २०३, धादिङमा ७२, चितवनमा ३६७, गोरखामा ७९, तनहुँमा ३८, नवलपरासी पूर्वमा २३२ र नवलपरासी पश्चिममा २२२ शव फेला परेका छन्।

तर यी संख्या आफैंमा विपद्को अन्तिम हिसाब भने होइनन्। ४ हजार ६५५ जना अझै बेपत्ता रहेको सरकारी सुरक्षा निकायको पछिल्लो विवरणले खोजी कार्य कति जटिल अवस्थामा छ भन्ने देखाउँछ। नदीको बदलिएको धार, ठूलो मात्रामा थुप्रिएको ढुंगा–माटो, क्षतिग्रस्त संरचना र दुर्गम भूगोलका कारण धेरै स्थानमा खोजी चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

शव भेटिए, तर पहिचान अझै बाँकी

बाढीपछि अर्को ठूलो चुनौती बनेको छ—फेला परेका शवको पहिचान।

प्रहरीका अनुसार अहिलेसम्म ३ हजार २८३ वटा DNA नमुना संकलन गरिएको छ। तीमध्ये १ हजार २८६ नमुना मृतकबाट र १ हजार ९९७ नमुना आफन्तबाट संकलन गरिएको हो। पहिचान हुन नसकेका १ हजार ३६२ शवको विवरण नेपाल प्रहरीको वेबसाइटमा सार्वजनिक गरिएको छ, ताकि आफन्तले आफ्ना हराइरहेका परिवारका सदस्यसँग मिल्ने विवरण पहिचान गर्न सकून्।

यसबीच १ हजार २९२ शवको आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी व्यवस्थापन गरिएको प्रहरीले जनाएको छ। यसको अर्थ बाढीबाट ज्यान गुमाएकाहरूको परिवारका लागि संकट अझै सकिएको छैन—कतिपय परिवारले आफन्तको अवस्था थाहा पाउन DNA परीक्षणको परिणाम पर्खिरहेका छन्।

खोजीमा झण्डै आठ हजार प्रहरी

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, खोजी, राहत वितरण तथा शव व्यवस्थापनका लागि ७ हजार ९७५ प्रहरी परिचालन गरिएको प्रहरीले जनाएको छ। साथै विभिन्न जिल्लाका होल्डिङ सेन्टरमा १ हजार ३४२ जना रहेको विवरण पनि सार्वजनिक गरिएको छ।

यसले विपद्पछि राज्यका सुरक्षा संयन्त्र लामो समयसम्म परिचालन हुनुपरेको देखाउँछ। तर खोजीमा परिचालन हुने जनशक्ति र उपकरण मात्र पर्याप्त हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने प्रश्न पनि यस घटनाले उठाएको छ। ठूलो नदी प्रणालीमा फैलिएको विपद्, क्षतिग्रस्त सडक तथा पुल र सञ्चार सम्पर्कमा आएको अवरोधले उद्धार प्रणालीको क्षमतामाथि ठूलो दबाब सिर्जना गरेको छ।

तथ्यांक किन फेरिइरहेको छ?

भोटेकोशी बाढीपछि सार्वजनिक हुँदै आएका सरकारी तथ्यांकहरू दिनदिनै परिवर्तन भइरहेका छन्। केही दिनअघि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको विवरणमा मृतक संख्या १ हजार ३९५ र बेपत्ता संख्या ५ हजार १३० थियो। त्यसपछि प्रहरीको खोजी तथा प्रमाणीकरणसँगै दुवै तथ्यांकमा परिवर्तन आएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था Reuters ले गत साता प्रकाशित गरेको रिपोर्टमा पनि नेपालमा ५ हजारभन्दा बढी मानिस सम्पर्कविहीन रहेको र ठूलो संख्यामा बरामद शव पहिचान हुन बाँकी रहेको उल्लेख गरेको थियो।

यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—भोटेकोशी बाढीको मानवीय क्षतिको अन्तिम हिसाब अझै तयार भएको छैन। खोजी र पहिचानको काम अघि बढ्दै जाँदा तथ्यांक फेरिन सक्छ।

बाढीको पानी घट्यो, पीडा घटेन

विपद्को तत्कालीन दृश्य विस्तारै हराउँदै जाँदा प्रभावित परिवारको पीडा भने उस्तै छ। कसैको घर छैन, कसैको रोजगारी छैन, कसैको परिवारको सदस्य अझै सम्पर्कविहीन छ। कतिपय परिवारका लागि राहतको प्याकेजभन्दा पनि पहिलो आवश्यकता आफ्नो मान्छे कहाँ छ भन्ने जवाफ बनेको छ।

यही कारण अहिलेको चुनौती शव खोज्नु मात्र होइन, हराइरहेका मानिसको यथार्थ पत्ता लगाउनु र परिवारलाई विश्वसनीय सूचना उपलब्ध गराउनु पनि हो।

बाढीले सडक, पुल, जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधारमा पुर्‍याएको क्षति पुनर्निर्माणको विषय आफ्नो ठाउँमा छ। तर हजारौँ परिवारले भोगिरहेको मानवीय क्षतिको पुनःस्थापना अझ ठूलो चुनौती हो।

अब प्रश्न राहतपछि के?

भोटेकोशी बाढीले नेपालका लागि एउटा कठोर पाठ छाडेको छ—विपद् आएपछि उद्धार र राहत आवश्यक हुन्छ, तर विपद् आउनुअघि जोखिम पहिचान, पूर्वसूचना, सुरक्षित बस्ती, नदी प्रणालीको निगरानी र आपत्कालीन उद्धार पूर्वतयारी त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएका जोखिम बढिरहेका बेला नदी आसपासका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र सीमावर्ती संरचनाको जोखिम मूल्यांकन अब सामान्य विकास योजनाको विषय मात्र रहेन।

भोटेकोशीको बाढीले बगाएको भौतिक संरचना पुनः बनाउन सकिन्छ। तर बेपत्ता मानिसको खोजी, शवको पहिचान र परिवारको पीडा फर्काएर सामान्य अवस्थामा ल्याउन सकिँदैन।

त्यसैले अहिलेको प्राथमिकता केवल संख्या अद्यावधिक गर्नु होइन—हरेक बेपत्ताको खोजी, हरेक शवको पहिचान र प्रत्येक प्रभावित परिवारलाई राज्यको विश्वसनीय साथ सुनिश्चित गर्नु हो।

भोटेकोशीको पानी विस्तारै घट्दै गएको होला, तर हजारौँ परिवारको प्रतीक्षा अझै रोकिएको छैन।